KAM KUP KHOP NA - DKZA

 

Nam le Gamvai, kei muhzia tawm hong gelh ing. "Kam kupkhopna", cihciang bek hi. Sim suk le cin, na thukim lohna om dinga, dik nasak zong omkha ding hi. Na thukim lohna sungah, na thukimna khat le nih a om leh, nang le kei, 'ki thutuahna khat om', cih theih hi.

GAMVAI - POLITIC
Kei muhna ah, Gamvai pen, Biakna zia tawh en le hang, a kibat kim lohna pawlkhat om ahih man in, Gamvai etzia - political perspective tawh, i et kul hi. Gamvai ah asang pen, Mipi leh gam hi. Mitsuanpi in ineih ding zong amau hipah hi. Mipi leh atenna gam leitang, nuntak khuasak zia phat tuamna leh nopna i bawlna in, Gamvai vaihawmsiam ki ci a, a tua lo lam pen, siamlohna ki cithei hi.

NAMVAI - NATIONALISM
Pau le ham, zia le tong kibang taleh - kibang kei taleh, a teng khawm teng vekpi vai pen, NAMVAI hi. A hih hang namvai ah, thu - namnih in khen huai hi.

1. Minamvai - Ethnic Nationalism: Ngeina, Sisan, Phung le Nam, Pau le Ham ki bang deuh teng hi a, kipaai theilo te hi deuh hi. Biakna ki bang kei zong (RC, Laipian, Buddist), upna aki bang kei zong (Democracy, communism), kipai thei lo hi. Atawpna ah, aki "MUHDAH MAH MAH" phial uh zong, ki taaisan thei ngiat lo, "Innmaisa Nete Vai", cih theih hi.

2. Tangpivai - Civic Nationalism: I Gam ah a teng khawm mipi vekpi huam hi. Kawlgam bang ah hi leh: Kawlte, Behte, Bungsaute cihte a kipan, mi tuam tuam te huam hi. Amau te tawh, i vai neih khem peuh, tangpivai suak hi.

Tunai, ei sung thu piang te ka lungngaih ciang, Ethnic Nationalism Vs Civic Nationalism khen siam lohna, a hi kha diam? (ahkl) Koi zaw thupisak masa ding i hiam, cih mun pan, lungsim ki kelkina piang a hi kha tam ci ing..

NAM ITNA - PATRIOTISM
Minam khat in i pian ciang, i nam ki it hi. Itdan i siam leh i siam bang in, minam picing kisuak in, itdan i siam kei leh, i siam lohzia zui in minam ki tualniam hi. Nam itna namnih in ki khen thei hi.

1. Muhbing Itna - Blind Patriotism: Ei leh ei ki it lua in, mi dang te galbawl in, pawl huai lo, khial taleh dik taleh 'Pom tiltel ning' cih lungsim nei te cih theih hi. Hih lungsim pen, ahoih lam in, zangsiam le hang - Minam tawisang na ding thakhaugh mah mah a hih hang in, zangsiam kei lehang - Minam tualniam ki suak thei hi.

(Kipawlna khat peuh sungah bel, hih lungsim puakzia zat hetloh ding, thupi hi. Ahang in, ciiklua a hih man in, kipawlna khat ciang ading hi leh, 'Gu' suak thei hi.)

2. Muhzai Itna - Constructive Patriotism: Ei leh ei ki it i hih man in, ki deihsak in, i ki kawkkikna khempeuh hih thulu sung ah huam khin kasa hi. Innkuan thusim lah nei ve ve, a hih hang, veng le paam - khua le tui tawh zong lah akisia lo innkuan te dinmun tawh, ki bang sa ing.

Tua dinmun atung, Minam i hih ding, lunggulh ing.

GAMVAI KHINKHAINA - POLITICAL DELIMA
Gamvai i sep ciang, Minam le Gam thupi pen hi, i ci khin hi. Tua huhau in, Minam le Gam phat tuam na ding ahih a leh, ahunzui in, minam tawisang theih na ding lampi a om bang bang zuih ding, akisap hun om thei hi.

Gtn, Aung San in, ama gam le nam phattuam na ding lungulhna tawh British le Japan te ahun zui in, na pawl kawi kawi hi. Tua bang bel "thuman thudik hi kei", a ci zong om a, "asep ding sem hi", a ci zong om ve ve hi. (Nang e bang ci muh na hiam?)

Tua zom ah,
Gam le Nam tawisang nopna tawh, aki phuan kipawlna khat in, Nam le gam ading deihsakluatna tawh a gel thute, amau tup bang in, atangtun loh hun om thei hi. Tua bang hun ciang, "Ko Minam le Gam ading kasep uh hi", ci tentan lo in, 'Minam le Gam thupi zaw' i cihtheih ding zong kisam hi. Tua mun ah 'Langpang te - opposition' te tung hehngawhna le thangpaihna tawh, khawl noplohna om thei hi. Leitung paizia ah, Nam le Gam ading asem te - kipawlnate, avei tak tak te in, khawlhun leh zophun nasiam uh hi.

Gtn, Americante in, Japan te, Bomb akhiat ciang in, thangpaih la a, na do kik tei tei leh, ami te tampi sihlawh ding uh a hih man in, mipi itna tawh, akumpipa uh in, galna veng sak hi. Hunte pai to in, thupiang tangthute aki et kik ciang, Japan te 'meidawi - lau' ki ci lo in, thusau khual uh ei ki ci zaw hi.

Atawpna ah,
Zopaunak leh thugil te lak ah, khanglui te'n, "Luang bei na ding theilo - Akbei na ding thei", "Liim in taaksam - Taak in liim sam", "Zam ngaihlua kisai kham - muizanglua ki peitat", Zawngnek Ngauin thalpuk lawh", "Khitang ciak leh Siallong ciak" cih bang in thu vaikhakna in a neih te i lungngaih kul a...

"Ka tung sawlkha, vang tang i cih..
Alsi bawm a...vangtang no ee, vangtang no aw ee..
Ka khang ciautui, luanging i cih..
Akaih tam a, luanging no ee.. luanging no aw ee.." ci a, la in a nusiat te zong lungngaih zel kul hi ci in, um ing.

'Ki thutuahna khat' a om leh, na hawm sawn aw..

Deric Kaam AL
5 May 2026 

 Lakna>>>https://www.facebook.com/photo/?fbid=10215489523746489&set=a.3591308076606 

Read More

ကြိုကာကွယ်မှာလား၊ ဖြစ်မှကုမှာလား

 

ကြိုကာကွယ်မှာလား၊ ဖြစ်မှကုမှာလား

---------------------

စိုင်းခေ - ရေးသည်

ဧပြီ၊ ၅

 

မဲခေါင်မြစ်မကြီးပေါ်မှာ ဆောက်ထားတဲ့ တရုတ်နိုင်ငံနဲ့ လာအိုနိုင်ငံတို့က ဆည်ကြီးတွေကြောင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံအနေနဲ့ ခေါင်းကိုက်နေတာ နှစ်တွေ တော်တော်ကြာနေပါပြီ။

 

ဗီယက်နမ်ရဲ့ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းဒေသဟာ နိုင်ငံဝင်ငွေရဲ့ ၃ ပုံ ၁ ပုံထိ ရှာပေးနေသလို အဲဒီဒေသဟာ နိုင်ငံရဲ့ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေးနဲ့ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ဖို့အတွက် အရေးကြီးတဲ့ဒေသလည်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ မြစ်အထက်ပိုင်းက ဆည်ကြီးတွေကြောင့် အဲဒီဒေသဟာ ခြိမ်းခြောက်ခံနေရပါပြီ။

 

အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံတွေရဲ့ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေးနဲ့ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုတွေကို လေ့လာဆန်းစစ်နေတဲ့ စင်္ကာပူအခြေစိုက် ISEAS – Yusof Ishak Institute က ၂၀၂၅ ခုနှစ်ထဲ ဆောင်းပါး တစ်ပုဒ်ကို ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။

 

အဲဒါကတော့ "တရုတ်၊ လာအို၊ ကမ္ဘောဒီးယားတို့ရဲ့ အငြင်းပွားစရာ မဲခေါင်စီမံကိန်းတွေအပေါ် ဗီယက်နမ်ရဲ့တုံ့ပြန်မှု"ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်နဲ့ဖြစ်ပါတယ်။

 

အဲဒီဆောင်းပါးထဲမှာ ဖော်ပြထားတာကတော့ တရုတ်နိုင်ငံရဲ့ ဆည်တွေကြောင့် ဗီယက်နမ် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ကိုစီးဝင်မယ့် နုန်းတွေရဲ့ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းဟာ ဆည်တွေထဲပိတ်မိနေပြီး နောက်ထပ်ဆည်သစ်တွေကြောင့် ၅ ရာခိုင်နှုန်းထပ်လျော့နိုင်တယ်လို့ ရေးသားထားတာပါ။

 

ဒါ့အပြင် မြစ်မကြီးနဲ့ မြစ်လက်တက် ဆည်စီမံကိန်းအားလုံး ပြီးသွားရင်တော့ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ကို ရောက်မယ့် နုန်းပမာဏဟာ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းလောက်ထိ လျော့နည်းသွားနိုင်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

 

အဲဒီလို နုန်းတွေဆုံးရှုံးတာဟာ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် မြေဆီလွှာအာဟာရဓာတ်တွေ လျော့နည်းစေမှာ ဖြစ်သလို မြစ်ကမ်းပါးနဲ့ ကမ်းရိုးတန်းတိုက်စားမှုကို မြန်လာစေပြီး ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်လည်း မြင့်တက်လာနိုင်တယ်လို့ ရေးသားထားပါတယ်။

 

ဒါ့အပြင် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းဟာလည်း အန္တရာယ်ရှိနေပြီး ဆည်တွေကြောင့် ၂၀၄၀ မှာ ဗီယက်နမ်ရဲ့ ငါးဖမ်းဆီးရမိမှု ၃၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားမယ်လို့ ဆောင်းပါးမှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။

 

ဗီယက်နမ်နဲ့ မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ တူတဲ့အချက်ကတော့ ၂ နိုင်ငံလုံးမှာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွေရှိသလို ဗီယက်နမ်ဟာ မြစ်အထက်ပိုင်းကဆည်ကြီးတွေကြောင့် ခေါင်းကိုက်နေရပြီး မြန်မာကတော့ ဧရာဝတီမြစ်ဖျားမှာ ဆောက်မယ့် မြစ်ဆုံဆည်စီမံကိန်းကြောင့် ခေါင်းကိုက်နေရတာပါ။

 

အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ဒီဘက်နှစ်တွေမှာတော့ စစ်ကော်မရှင်ဟာ မြစ်ဆုံဆည်ဆောက်ဖို့အတွက် လှုပ်ရှားမှုတွေ ဆက်တိုက်လုပ်ဆောင်နေပါပြီ။ ဆည်ကို ငလျင်ဒဏ်ခံအောင်ဆောက်မယ်၊ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်ခိုက်မှုမရှိအောင်ဆောင်မယ်၊ ဘယ်ပုံဆောက်မယ်၊ ဘယ်လိုဆောက်မယ်ပြောပြော ဧရာဝတီ မြစ်ပေါ်မှာ ဆည်ဆောက်တာကတော့ ကချင်ပြည်နယ်သာမက တစ်နိုင်ငံလုံး ဒုက္ခရောက်ရဖို့ပါပဲ။

 

ပညာရှင်တွေအဆိုအရ မြစ်ဆုံဆည်ဆောက်တာကြောင့် ကချင်ပြည်နယ်မှာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတွေ ပျက်စီးမယ်၊ ငလျင်လှုပ်လို့ ဆည်ပြိုရင် မြစ်ကြီးနားတစ်မြို့လုံးရေမြုပ်မယ်၊ ဆည်ဆောက်ရင် အဲဒီဒေသမှာ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ပြောင်းလဲမှုတွေဖြစ်လာမယ်ဆိုတာက တော်တော်များများသိပြီးသား ဖြစ်တဲ့အတွက် အဲဒါတွေကိုတော့ ခပ်ရှည်ရှည်မရှင်းပြတော့ပါဘူး။

 

တစ်နိုင်ငံလုံးဒုက္ခရောက်မယ်ဆိုတဲ့ အချက်ကိုပဲပြောချင်တာဖြစ်တဲ့အတွက် ဘာကြောင့်၊ ဘယ်လို တစ်နိုင်ငံလုံး ဒုက္ခရောက်ကြမှာလဲဆိုတဲ့ အပိုင်းကိုပဲ အဓိကထား ပြောသွားပါမယ်။

အရင်ဆုံး မြစ်ဝကျွန်းပေါ်အခြေအနေကို ကြည့်ရအောင်ပါ။ 

 

ဧရာဝတီတိုင်းဟာ အခုအချိန်ထိ မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ ဆန်အိုးကြီးလို့ ပြောလို့ရသလို နိုင်ငံရဲ့ ဆန်ထွက်ရှိမှု အများဆုံးဟာလည်း အဲဒီဒေသကပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ သူ့နောက်မှာ စစ်ကိုင်းတိုင်းတို့၊ ပဲခူးတိုင်းတို့ ရှိပေမဲ့လည်း စစ်ကိုင်းတိုင်းရဲ့ စပါးစိုက်ပျိုးရေး တချို့ဟာလည်း ဧရာဝတီမြစ်ကို မှီခိုနေရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

 

စပါးစိုက်ပျိုးမှုတွေကနေ ထွက်လာတဲ့ ဆန်ထုတ်လုပ်မှုရဲ့ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကိုတော့ ပြည်တွင်းမှာ စားသုံးပြီး ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းကိုတော့ ပြည်ပကို တင်ပို့တယ်လို့ ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့ ထုတ် မြန်မာ့အလင်းရဲ့ အယ်ဒီတာ့အာဘော်မှာ ရေးထားပါတယ်။

 

တကယ်လို့ ဧရာဝတီမြစ်ဖျားမှာ မြစ်ဆုံဆည်ကိုဆောက်လိုက်ရင်တော့ မဆောက်ခင်တုန်းက မြစ်ကြောင်းတလျှောက် ပို့ချတဲ့နုန်းမြေတွေဟာ ဆည်ထဲမှာ ပိတ်မိနေတော့မှာဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို နုန်းမြေပို့ချမှုမရှိရင်တော့ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် လိုအပ်တဲ့ မြေဆီအာဟာရတွေ လျော့နည်းကုန်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

 

ဒါ့အပြင် ဆည်ထဲမှာလှောင်ထားရတဲ့ မြစ်ရေကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းမှာ ရေချိုနည်းပြီး ပင်လယ်ရေဝင်ရောက်မှု မြင့်တက်လာမှာဖြစ်တဲ့အတွက် စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍကို တော်တော်လေး ထိခိုက်သွားမှာပါ။ စပါးစိုက်ပျိုးမှုလျော့သွားရင်တော့ ပြည်ပကိုတင်ပို့နိုင်ဖို့ထက် ပြည်တွင်းစားသုံးမှု ကိုတောင် အလျင်မှီအောင် မနည်းဖြည့်ရတော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

 

တစ်ခါ မြစ်ကြောင်းတလျှောက်ကိုကြည့်မယ်ဆိုရင်လည်း မြစ်ကနေ နုန်းမပို့ချတဲ့အတွက် မြစ်ကြောင်း တလျှောက်က မြို့တွေမှာလည်း ကမ်းပါးပြိုမှုကြောင့်မြေဆုံးရှုံးရတာအပြင် ရေကြီးရေလျှံမှုဒဏ် ကိုလည်း နှစ်တိုင်း ခံရဦးမှာပါ။ အဲဒီလို ရေကြီးရေလျှံဖြစ်ရင်တော့ စီမံခန့်ခွဲမှုပါရဂူ သမ္မတကြီး မင်းအောင်လှိုင် အုပ်ချုပ်တဲ့ မြန်မာနိုင်ငံဟာ နှစ်တိုင်း လုံးပါးပါးနေတော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

 

ဒါတွေဟာ ကယောင်ကတမ်းထောက်ပြနေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဆွီဒင်နိုင်ငံအခြေစိုက် Stockholm Environment Institute နဲ့ ယူနက်စ်ကိုတို့ ပူးပေါင်းပြုလုပ်ထားပြီး ၂၀၁၇ ကထုတ်ခဲ့တဲ့ "မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းရဲ့ နုန်းအနည်အနှစ်ဆိုင်ရာ ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု- လက်ရှိအခြေအနေနဲ့ အနာဂတ်(Case study on sediment in the Mekong River Basin: Current state and future trends)" ဆိုတဲ့ အစီရင်ခံစာမှာ အဲဒီအချက်တွေကို ထောက်ပြထားပါတယ်။ ဒါကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံမှာလည်း မြစ်ဆုံဆည်သာဆောက်ခဲ့ရင် အဲဒီလိုဖြစ်လာနိုင်တယ်လို့ ပြောရတာဖြစ်ပါတယ်။

 

ဒီအချက်တွေအပြင် တရုတ်ဟာ မြစ်ဆုံဆည်ကို နိုင်ငံရေးလက်နက်တစ်ခုလို အသုံးချလာနိုင်တဲ့ အန္တရာယ်လဲ ရှိနေပါသေးတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ဆည်ကိုထိန်းချုပ်မယ့်အပိုင်းနဲ့ပတ်သက်ပြီး ဘယ်သူကမှ ပွင့်ပွင်းလင်းလင်းပြောထားတာမရှိပါဘူး။ တရုတ်ကပဲ ထိန်းချုပ်မယ်ဆိုရင်တော့ အန္တရာယ်ရှိသွားပါပြီ။

 

ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်းမှာ မိုးခေါင်ရေရှားချိန် ဆည်ကနေ ရေလွှတ်ပေးဖို့ အရေး တရုတ်က ခွင့်ပြုပေးမှပဲ ရတော့မှာပါ။ တရုတ်က သူတို့လိုချင်တာကိုရမှ ရေလွှတ်ပေးမယ်၊ ဒါမှမဟုတ် သူတို့အလိုကို မလိုက်လျောခဲ့တဲ့ ကိစ္စတခုခုကိုအငြှိုးထားပြီး မြစ်အောက်မှာ ရေကြီးနေချိန် ဆည်ကိုဖွင့်ချလိုက်တဲ့ အန္တရာယ်မျိုးကလည်း ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။

 

အပေါ်ဆုံးမှာပြောခဲ့တဲ့ ISEAS – Yusof Ishak Institute ရဲ့ ဆောင်းပါးမှာလည်း ဗီယက်နမ်ဟာ ၂၀၁၆ မိုးခေါင်တုန်းက တရုတ်ကိုရေဖွင့်ချပေးဖို့ တောင်းဆိုခဲ့ရဖူးပြီး ဒါဟာ တရုတ်က ဗီယက်နမ်အပေါ် ရေကိုလက်နက်လို့သုံးနိုင်တဲ့အနေအထားဖြစ်တယ်လို့ သုံးသပ်ထားပါတယ်။ မြန်မာအပေါ်မှာလည်း တရုတ်က ရေကိုလက်နက်လို သုံးမယ်လို့ ဘယ်သူမှ အာမမခံနိုင်ပါဘူး။ 

 

ဘာကြောင့်လည်းဆိုတော့ တရုတ်နိုင်ငံဟာ မြစ်ဆုံရေအားလျှပ်စစ်ကနေ ထွက်လာမယ့် လျှပ်စစ်ကို အရေးတကြီးလိုအပ်မနေပါဘူး။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ တရုတ်ရဲ့ လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းဟာ ၃၂၀၀ ဂစ်ဂါဝပ်ကျော်ရှိပြီး အမြင့်ဆုံးသုံးစွဲမှုကတော့ ၁,၆၀၀ ဂစ်ဂါဝပ်ကျော်ပဲ ရှိနေတာကြောင့်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် လျှပ်စစ်ကို အထူးလိုမနေတဲ့ တရုတ်ဟာ မြစ်ဆုံကို နိုင်ငံရေး လက်နက်အဖြစ် သုံးနိုင်တယ် ဆိုတာကိုတော့ သတိချပ်ရပါမယ်။

 

အနှစ်ချုပ်ရရင်တော့ မြစ်ဆုံဆောက်ရင် ဖြစ်လာမယ့် အန္တရာယ်တွေက တော်တော်များပါတယ်။ ဥပမာ မဲခေါင်မြစ်ပေါ်က ဆည်ကြီးတွေကြောင့် ကမ္ဘောဒီးယားက တုံလေသပ်ရေကန်ကြီးထဲ ငါးသယံဇာတတွေ လျော့နည်းလာသလို မြစ်ဆုံဆည်ကြောင့် ချင်းတွင်းမြစ်ထဲက ငါးသယံဇာတ တွေလည်း အန္တရာယ်ရှိနေတာပါ။ အန္တရာယ်တွေအကြောင်း ပြောရရင် တစ်ထောင့်တစ်ညပါပဲ။

 

မြစ်ဆုံဆည်မဆောက်ရလို့ မီးမမှန်တာဆိုရင် ဒီအယူအဆကို ကိုင်စွဲသူတွေရဲ့ အတွေးတွေဟာ တစ်ဖက်သက် ဆန်ပြီး ကျဉ်းမြောင်းလွန်းနေတာပါ။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်ထဲ NLD အစိုးရနဲ့ အစိုးရမဟုတ်တဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေ ပူးပေါင်း လုပ်ထားတဲ့ သုတေသနတွေ၊ တခြားအရပ်ဖက် အဖွဲ့အစည်းတွေက လုပ်ထားတဲ့ အစီရင်ခံစာတွေနဲ့ တိုးတက်လာတဲ့ ခေတ်ရဲ့ အခြေအနေတွေအရ မြစ်ဆုံစီမံကိန်းကို မလုပ်လဲ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် လုံလောက်တဲ့ လျှပ်စစ်စွမ်းအားကို နည်းအမျိုးမျိုးနဲ့ရနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

 

ဗီယက်နမ်ကတော့ မဲခေါင်မြစ်ပေါ်မှာ ဆောက်ပြီးတဲ့ဆည်ကြီးတွေကြောင့် ခေါင်းကိုက်နေရတယ် ဆိုရင် မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ အားသားချက်ကတော့ မြစ်ဆုံစီမံကိန်းမဆောက်ဖြစ်အောင် ကြိုကာကွယ်လို့ ရနေတာပါပဲ။

ဆိုရိုးတစ်ခုရှိပါတယ်။ ကြိုတင်ကာကွယ်တာဟာ ကုသတာထက် ပိုကောင်းတယ်ဆိုတာပါပဲ။

မြစ်ကြီးနားသတင်းဂျာနယ်မှ တင်ဆက်သည့် သတင်းများကို Facebook စာမျက်နှာအပြင် အောက်ပါလင့်ခ်များတွင်လည်း ဝင်ရောက်ဖတ်ရှုလေ့လာနိုင်ပါသည်။

 

Telegram- https://t.me/myitkyinanewsjournal

Website - https://www.myitkyinanewsjournal.com

You Tube- https://www.youtube.com/@MyitkyinaNewsJournal

Instagram- https://www.instagram.com/mytjn.mnj

 

Read More

SIA.MUNGNO

  

Haka ah kum tampi a om Siapi En Suan in a gen ngei khat, 

"Tedim mi hon khat tukhawm in ei' pau tawh kiho kimlai 

Lai(Haka) khat hong lut in Lai pau hong zang. A dangteng

 in zong Lai pau zatpih ngeingai pong mawk" ci. Tedim mite 

kumpi nasem a tampen a hih manin myone dang tengah ki 

thehthang in pau namkim thei uh zong hikha ding. A pau uh 

I theih ding a thupi hibek a, ei' pau mah i zat tangtang 

ding zong thupi asa hi ingh.

 Laksawn>>>Sia.Mungno 

Read More

TEDIM GAM LE MUHMAWH GAL

 

TEDIM GAM LEH MUHMAWH GAL

===========================

Thu patna

Tanglai in khua pen kimawk sat ngamlo, zong kimawksat theilo hi. Pau-lap nam nih om in, ‘muhtheih gal’ leh ‘muhmawh gal’ a ki-kihta ahihi. ‘Muhtheih gal’ cih ciangin gal-le-sa genna hi a, mi gilo, sa gilote kihtakna ahihi. ‘Muhmawh gal’ cih ciangin leitang keem kha ahih keileh dawite cih nopna ahihi. Tanglai inzong huihpi guahpi, mencim kekkia, pulpi zavat leh kangmei patau aakipan natna satna tuamtuam te na tuak uh a, tua pen ahang kithei lo ahih manin ‘muhmawh gal’ ci in, dawi gilo, kha gilote in hong nopnehna, dawi nasepna in na tuat uh hi. Tua banga geelkholhloh dongtuahna ‘Muhmawh gal’ ih tuahkhak pawlkhat te enkik pak leng;

A. Kialpi 

 

1. Nidang lai Pu Za Suan te’ khanlai in a inn uh kaangtum a, kaangvam munah khuam gualkik nuam nawnlo uh ahih manin Baangzang khua saklam, tei singkung tampi pona munzang tengah ‘Teizang khua’ a sat uhi. Teizang innpi Khupson Pu Sel Kim in Pu Hawi Hang khanlai-a a Vahui galcial teng a zawngmangsak, Kalzang Khupmu Pu Sel Kim Teizang khua ah a lak ciangin beh dangte in zong Teizang khua hong zuan ciat uh ahih manin Teizang khua ah minam hong kibehlap gawp hi; Teizang khua ah mi a hong pawlcin mahmah hun khatteh innmun logam kikham nawnlo in kialpi hong tung ahih manin Teizang khua-ah nah nam thumvei po-in, Tedim, Tonzang, Falam, Halkha le India gam dongah khua inn 100 bangah na lalkhia mang uh hi.

 

2. Nidang lai Tungdim leh Man Lun, Man Tuang te khanlai inzong kialpi, puulpi na tung ngei in, theipum haipum tawh na nungta uh hi. Tua bang kialtun lai in Tungdim in Sesi setang (Taang leh sii) huan in vok khat go aa, inn sak inn khang theih ding lau ahih manin a vokgawh uh a kam hum in Kelkong ah sawl khai hi. Hih thu Pu Man Lun ten a theih tak ciangin;

(a). Sing cing pangzang ka tute, sesi huon te sawlkhai te vohkam huum te vaw .. 

ci in la na phuah ngei hi.

 

3. Ukpi Pu Kam Hau hunlai inzong Tedim gamah kum 3 sung kialpi ‘Singpitaam’ kici a tung hi. Ukpipa Kam Hau in a Saihapak, Zampite le Sumsan beel tawh anntang Kawlpi ah a khek hi. Tua antangte pen mipite lakah a hawm uh hi. Antang a bei ciangin a neihsa gantate- sial, bawng, lawi, keel, vok le ak tampi tawh antang a khek leuleu uh hi. Tua ci-in kum 3 sung mipite ann ngawl lo-in a koih uh hi. Mipite tungpan-a a lak siah tuamtuamte zong tua kial hunsung ki-awl hi. Tua ahih manin kial-a puksi kuamah om lo hi. A upate le mipite lungdam mahmah uh a, Ukpipa om kei zenzen 

leh kisimang khin ding, aci uh hi. 

 

4. 1960 kum in Tuimui, Lingthuk, Mauvom khua leh a kiim tengah Zusa laang in mautaam tung ahih manin kialpi tung hi. Kikial lua ahih manin Mauvom khua aa kumpi te ii Kial huhna antang koihna godown pen Tuimui te in luh uh a, kumpi te in man in thong kiasak uh hi. 

Tua hangin khasia in la na phuak uh a,

Sung neek ding ban aa sam cilo, lun in va bang man ta zel aw ee.

Lun in va bang man ta zel aw na ee, lun mang sung kial aw na ee... na ci uh hi.

 

5. 1967 kum sungin Tedim gam sungah kial hong tunga an haksa mahmah hi.

 

6. 1987 kum in Tedim gam ah Tuuktaam, mautaam tungkik hi.

 

7. 2008 kum in Tedim gam Thangkaai kual leh Cikha gam Malkual teng ah Mautaam tung in Zusa laang ahih manin kial tung a, hih thu leitung thuthang naleng ah kitangko aa, mun tuamtuam panin huhna kipia kawikawi hi.

 

B. Mencim

 

1. Kawlzang gam panin Pulepate pawlkhat in Innlai lui le Phailai luite kituntuahna mun-ah, Luika khua na sat uhi. Khua sat khit hunah minam tuamtuamte;- Khuangsang mi, Thado, Hmar; Paite; Khaute; le Vaiphei kici miteng in a zot ciangin khua lianpi khat suak hi. AD. 1200-1300 hun pawlin Luika khuapi panin mi tampitak lalkhia uh a, inn 80 bang a om lai uhi. Tuate in zong a khuasiam gulpi a thah manin Luika khua kicim in men in vukcip a, a silo teng in Baangzang khua in, tua mencipna hangin Luika khua a bei hi.

 

2. 1930 kum sungin Thalmual khua mem kicimh a, inn thum kisia hi. 1949 kum sungin a nihveina kicimh a, inn 10 kisia-in inndang tampi, mimin vukcip hi. 1966 kum sungin a thum veina, kicimh leuleu a, inn 49 kisia in, kitai kek ciat hi; kum tampi khitteh khualui mun mahah kiteng kik hi. 1991,1992 kum sungin a liveina khua cim leuleu a, khua mun kinusia in kitai kekciat mang a, pawlkhat te taikhia in khuathak sat uh a, tu in ‘Thalmual khuathak’ kici suak hi. 

 

3. 1997 kum in Tampi khua kicimh hi.

 

4. 2008 kum in Tuilangh khua kicimh in inn 2 min in vuk aa, inn 3 kisia hi.

 

5. 2009, Oct.5 ni in Sihtui khua ah min kicimh in inn 1 vuk in mi 3 si hi.

 

6. 2015, July-August kha in Zogam ah guah tamlua ahih manin inn leh lo kisia, lei kisia, lampi kisia tawm lo hi. Innlehlo kisia bek hilo in Khua pawlkhat zong mencipna hangin a khua uh nusia in khuathak na saatlawh uh hi. Hi banga Tedim gam bek hilo Kawlgam sungah guahtui hanga cipsiatna hangin kumpi in August 4 pan September 15, 2015 dong (ni 45 sung) gamdang ah antang zuakkhiat ding phallo hi. Tua banah dongtuahna mun te ah antang man leh vanman te akhan loh nadingin zong zaksakna nei uh a, ih Tedim gam hong uk Pu Go Suan Khai inzong veng hausate lamlakin sumbukte hong tatsiat het loh nading uh genpih hi. Tua bang hun laitak in Lawibual ah Pa No Bawi bangh-in antang lei dingte sit bawl phot a, a khol nuam bek-a leite leisak loin ip khat ta bek pia hi, kici hi. Tedim ah antang ip khat Ks. 50000/- tawh lei ding nangawn a om nawnloh laitak Ks. 29000/- tawh akizuak theih nadingin akisam zahzah Niangnu (Ciau) leh Tonzang ah antang lei ding ip khat Ks. 70000/- tawh akimuh nawn loh nung ah Ks. 36000/- tawh lei theih dingin Mingalar Restaurant (Tedim) te in hong puak uh hi. Khua tuamtuam ah zong men cim in, inn leh lo a kisia te zong khua sunga kipawlna tuamtuam te, INGO, NGO, CSO leh Tedim phualngak ZYA te in deihtak panla in huhna ngetsak kawikawi in hong vaihawm uh a, cimawh gilkial dangtak tampi te kipanpihzo hi.

 

C. Pul natna

 

1. Zan khawng in khuano mite Hiangzang ah nuamsa a a teen laitak un pul natna tunga lo-buk, gamsung mun tuamtuam ah khua pial in kihemciat uh hi. Pulnat om sungin mi (80) si hi. Pul ven ciangin a damlai sunteng kikaikhawm kik uh hi. A hih hangin a khua uh gim neih ahih manin teenna ding munhoihna “Phun(ai)” en uh hi. A phun’ ngahna mun uah teeng pah dingin pawlkhatte in a inn uh phelin kituah pah uh hi. Phun’ ngahna mun ah teng uh ahih manin ‘Phun’om’ khua ci pah uh hi.

 

2. Sukte Pu Khan Thuam khanlai inzong Rallang panin Pu Khan Thuam Mualbem khua a tun zawh a sawtlo-in, pul natna om in mun tuamtuam ah hong lal ciat uh hi. Khan Thuam in Dimlo khua beel a, tua laitak aa Mualbem hausa Kaihmaang in Tedim khua Pum Go (Guite) beel in om hi. Tua bang laitak natna dangkhat tawh Pum Go Tedim khua-ah hong si hi. Pulnatna hong ven ciangin, a taina khua ciat panun Mualbem khua hong zuan kik uh hi.

 

3. Pu Mang Gin, Khoi Lam leh Kam Hau te hunlai inzong Sasih khua(Suangpi khua lui) pen khualian khat hi a, hun khat ciangin sumphuk leh gilsan natna hangin Sasih khua kilawi siang in, Sasih khua beilawh hi. Tua panin tu-a Suangpi khua akisat ahi hi. 

 

4. 1892 kum, Voklaak khua a 2 veina kisat hunlai, khua tui a kikhuat laitakin, a tui khuat uh uih-in, 'Kua veih hiam?' ci-in a kidot uhleh Pu Za Suang in, a ciamnuihna tawh 'Kei ka hih leh, ka ngoi, gilsan in dok hen' a ci tadih hi. Tua kammal kimangmawhin gilsan veisuak takpi banah, tual phuisam laitakin, a singbawk muhkhak uh pen, 'tawlbawk tawh kibang' a cihkhakna hangin zong, Voklaak khua ah tawlbawk natna beimawh hiding hi' ci-in, Khangluite in thuciin a na nei ngei uhi.

 

5. 1917 kum in Vangteh khua ah natpi tung in mi tampi si hi kici hi.

 

6. 1918-19 kum sungin Piantit pai te hong ciah ciangin Piantit Pulpi kici natpi hong tung a, mi tampi si hi. Pakzang ahzong tung ahih manin a tenna khua uh nusia in Pu Kai Za Tuang thumuhna tawh kituahkhia in tulaitak-a atenna uh Pakzaang khua na satlawh uh hi.

 

7. 1935 kum in Thalmual ah zavat natna hangin mi 35 si a, gam sungah kitai kek gawp hi. Tua kum pen, "Dawi tai kum' kici hi. (Pa Tel Kho Zam)

 

8. 1942, April-July kikal kha 4 sung Tungzang khua ah zavaat (Gilsan) pul natna tung hi. Khua tuamtuam ah tung ahih manin khua khat leh khua khat kikawm theilo, kikawm ngamlo in ki omtek hi. Hih tungtang ah khua tuamtuam ah a si tampi tak om a, Tungzang ah mi 74 si in, Tuithang ah mi 2 si in, Phaiza ah mi tampi mah si hi kici hi. Hi banga mi tampi asih ciangin ‘Dawi gal’ hi kici in, Dawi in a muh peuhpeuh a ne hi ci in kilau mahmah tek ahih manin inn pua pialngam kuamah om lo in, lo kuanlo, gam pha loin tawlkhat tek ki om a, Lawki zong kitam lai ahih manin sialkong tungah Sawl kibaang hi. Misi a tam semsem ciangin khua sungah zong ki omngam nawnlo in Lo lam ah a tai zong om in, kha 2-3 sung bang om uh a, Uileeipiteh kine hi ci uh hi. Hih natna te hong laan semsem ciangin Dr.Hau Za Cin Pau in natna kidalna zatui va sun kawikawi in, a na tezong zatui zatang tawh hoihtak bawl hi. Tua panin natna hong daaikik hi kici hi.

 

9. 1946 kum in Luang-el khua ah natpi tung in mi 30 val si uh a, sun leh zan cih omlo misi kivui uh ahih manin Ak nangawn in ziin leh vaak mel tello in, zongh khuangman lo liang hi kici hi.

 

10. 1956, June 10-19 sungin Tungzang khua ah naungek natna tung in naupang 25 si hi. Tua tungtang in Tonzang pan in RC nungak siangtho te pai in tuisiangtho thehna leh zatui zatang tawh bawl uh a, natna daipah hi. Tua tungtang in RC pawlpi kiphut suakpah hi.

 

11. 1960 kum in Mauvom khua ah Gilsan zavaat natpi tung in mi 20 val si hi. Tua kum in khua sungpan lo lam zuan uh a, tua a lo zuatna uh logam zong tudong in Gilsan Zau cilai uh hi.

 

12. 1969 kum in Vongmual khua ah a tuinaak pan un sisan bangin guu luang in, a ne kha a dawnkha te ci na in si uh hi.

 

13. 1972 kum in Laaitui ah pulpi zavat natna hong tung a, naupang a banban in si hi. Tua hun laitak in Dr. Sian Za Kam (Laaitui khuami) in Tedim ah asep laitak ahih manin hih thu azak ciangin hong delhpah vingveng hi. Khua sungah ekbuk teng leh vokbuk tengah Tho-kangza kapsak in, tui minsa dawn ding hong vaihawm in, a na laitak te zatui zatang tawh deihtak hong bawl ciangin hih pul natna hong bei hi. 

 

14. 1996 kum in Dimpi khua ah sungpai zavat natpi piang a, mi 26 si hi. 

 

15. 1996,May 6 ni in Sekpi khua ah a tuinaak pan un Si-gel luang a, beelkang khap 7, 

beel 3 dimbang kidawh man hi, kici hi. 

 

16. 2000 kum in Tuitawh khua ah natpi tung a, mi 26 bang si hi.

2000 kum in Theizang khua leh a kiim teng ah zong sungtholh natna

laang mahmah in kal khat sungin Theizang te mi 9 bang si in kal khat 

sungin nisim in misi kivui hi, ci hi.

 

17. 2001, Aug - Oct kha 3 sungin Muallum khua ah natpi tung a, mi 16 si hi. 

 

18. 2019 kum beikuan in Sen gam Wuhan khuapi pan kipan in leitung ah Corona virus hong piang a, hi hangin pul natna hong tung a, kha 4 kha 5 sungin leitungbuppi ah kizel hi. Hih natna in kilawh baihin kisi ahih manin Leitung cidamna lam Kipawlna (WHO) te in Leitungbup pulnatna (Pandemic) in ciamteh in March 11, 2020 ni in tangko khia uh hi. Kawlgam ah zong March 23, 2020 ni in, Yangon le Tedim khua nih ah hong tung ta hi ci in Kawlgam cidamna lam pan in tangko khia uh hi. Kawlgam ah hih natna a kimuh masakpenpen na zong Kaptel khua hi a, INGO khat ahi PSI te ii clinic ahi SUN clinic Kaptel panin hong muhkhiat uh hi a, tua panin Kawlgam ah hong thang semsem hi. COVID-19 natna hangin mi tampi si hi. 

 

Thukhupna

Hih a tunga ih genpak muhmawhgal ih cih te in atunga ih gen tengbek cihbang hiloin, ih phawkpak teng ih genpak hi a, Nasepna tezong tu aa zahbek cihna hilo in, ih kitheihpihloh, ih ki phawkpihlo thasanna, piakkhiatna, kipiakkhiatna leh supna baina zong tampi a om ahi hi. Hih thupiang te ih etkik ciangin leitungah a piang nakhempeuh te in Pasian theihloh kal aa piang omlo a, Pasian in deihna nei-a apiansak ahihlam hong phawksak hi. “Bang hang hiam cih leh na khempeuh ama pian'sak hi a, na khempeuh ama hang leh ama minthan'na ding bekin a om ahi hi. Mi khempeuh in Pasian phat tawntung ta hen! Amen.” (Rom.11:36)

 

Thu tawk nate;

1. Rev. Pum Khan Nang, Zomi Encyclopedia Tedim Edition, 1976

2. Muallum khua Pasian thu tunzawh kum 100 cin leh A 29 veina GLKP laibu (2009)

3. Theizang khua leh Tuiphum pawlpi tangthu (2004)

4. Rev.Tun Khan Zam’ kaihkhop Tungzang khua tangthu (2022)

5. Pu Lang Lien Thang, Tungdim khang tangthu (2014)

6. Rev. Thang Siam Lian, Zomite Ngeina leh Innpi te tangthu (2015)

7. Rev.Thang San Mung, Tedim khua leh Mang thu kituahna

8. Editorial, TEDIM POST, Vol_2_No_26, August_1_2015

9. Editorial, ZOMI POST, August, 2015

 

http://pakzangkhuatangthu.com

http://suktehistory.wordpress.com

http://phunom.blogspot.com

@Tiddim

@Tedim

@Pandemic

#Tedim

#Kialpi

#Zavat

#Pulnatna

#Tedimkhuapi

#Sukte

#Teizang

#Khuano

#Covid19

#Mencim

#Kamhau

 

Source>>>Go Mung  

Read More

(Green Card) ရ အီရန်အမျိုးသမီး "Glam Girl" ဖမ်းမိ!

 

LAX လေဆိပ်တွင် တုန်လှုပ်ဖွယ်ရာ ဖမ်းဆီးမှု — အကြမ်းဖက်သမားများကို လက်နက်ထောက်ပံ့ပေးနေသည့် အမေရိကန် အမြဲတမ်းနေထိုင်ခွင့် (Green Card) ရ အီရန်အမျိုးသမီး "Glam Girl" ဖမ်းမိ!

အသက် (၄၄) နှစ်အရွယ် Shamim Mafi ကို လော့စ်အိန်ဂျလိစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် (LAX) တွင် ဖမ်းဆီးလိုက်ပြီဖြစ်သည်။ သူမသည် ၂၀၁၆ ခုနှစ်ကတည်းက အမေရိကန် အမြဲတမ်းနေထိုင်ခွင့် (Green Card) ရရှိထားသူဖြစ်ပြီး ကာလီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ Woodland Hills တွင် ဇိမ်ခံနေထိုင်သူဖြစ်သည်။

သူမသည် အိုမန်နိုင်ငံတွင် မှတ်ပုံတင်ထားသော သူမ၏ Atlas International Business ကုမ္ပဏီမှတစ်ဆင့် အီရန်အစိုးရအတွက် တရားမဝင် လက်နက်ပွဲစားလုပ်ပေးခဲ့သည်ဟု ဖက်ဒရယ်အစိုးရ ရှေ့နေများက စွပ်စွဲထားသည်။

စွပ်စွဲချက်များအရ သူမသည် အီရန်ထုတ် Mohajer-6 လက်နက်တပ်ဆင်ထားသော ဒရုန်းများ၊ ဗုံးဖျူးပေါင်း ၅၅,၀၀၀ နှင့် ခဲယမ်းကျည်ပေါင်း သန်းချီကို ဆူဒန်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနသို့ ရောင်းချရန် စီစဉ်ပေးခဲ့ကြောင်း၊ အဆိုပါ အရောင်းအဝယ်တစ်ခုတည်းပင်လျှင် ဒေါ်လာ သန်း ၇၀ ကျော် တန်ဖိုးရှိကြောင်း သိရသည်။

တရားရုံးမှတ်တမ်းများအရ သူမသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း အီရန် ထောက်လှမ်းရေးနှင့် လုံခြုံရေးဝန်ကြီးဌာန (MOIS) နှင့် တိုက်ရိုက်ဖုန်းအဆက်အသွယ်များ ရှိခဲ့ကြောင်း ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။

အမေရိကန် မိသားစုများမှာ ကုန်ဈေးနှုန်းကြီးမြင့်မှုဒဏ်ကို ရုန်းကန်နေရချိန်တွင် ဤအမျိုးသမီးမှာမူ ဇိမ်ခံ Mercedes ကားကြီးများနှင့် ဓာတ်ပုံရိုက်ကာ ခရီးသွားလာနေပြီး၊ ကမ္ဘာ့အကြမ်းဖက်မှုကို အားပေးနေသည့် အဓိကနိုင်ငံအတွက် လူသတ်လက်နက်များ စစ်မြေပြင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးရန် ကူညီနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

အကြမ်းဖက်အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်နွယ်နေသူများကို အမေရိကန် အမြဲတမ်းနေထိုင်ခွင့်များ မပေးသင့်တော့ဘဲ၊ ၎င်းတို့သည် အမေရိကန်တွင် ဇိမ်ခံနေထိုင်ရင်း ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှုများကို ငွေကြေးထောက်ပံ့နေကြခြင်းဖြစ်သည်။

ဤကဲ့သို့ ဖမ်းဆီးအရေးယူနိုင်ခဲ့သည့် ဖက်ဒရယ်အေးဂျင့်များနှင့် အစိုးရရှေ့နေများကို ကျေးဇူးတင်ရှိကြောင်း ဖော်ပြအပ်ပါသည်။

Read More

SAKHI TUINEK IN PAN LENG

 

SAKHI TUINEK IN PAN LENG

Rev. Dr. S. Pau Khan En

Khanglui te-in thu abul patnop ciangun sakhi tuinek in pan leng, 

cithei uh hi. Keizong Zomi Tuiphum Pawlpi sung a ki- itna khau 

i kitol sak khak ciilciilna hong gen nuam kahih man in hih 

kamciin thulu hong zang ka hihi

 

Bangci lawmlawm a Zomite banglam banglam ah kithu tuak 

liailiai a mapang khawm thei lo i hiam? cih keikiapi taldom 

ngiungeu in ka ngaihsun thei zel hi

 

Keipen gam kiukna (politics) lam sem hi lo- in, ka lunggulhgulh

 biakna lam sem ka hihman in biakna kiu pan in atom mahmah 

in ka en nuam hi. Kei mimal khat ngaihsutna agen ding 

ka hi- a, a khial a om hial leh zong keima' mawhpuakna

hi ding hi.

 

I.ABUL KITOLKHIABAIH

Japan gal a kici Leitung Galpi Nihna (WWII) khit 1950 ciang 

Zogam ah Baptist leh Roman Catholic pawl nih bek om in 

Baptist ah hong makai pen Sangmang te leh Sia Thuam Hang, 

Sia Pau Suan Sia Vial Nang, Sia Dam Suan leh Cope topa 

tawh nasem khawm i Sia masa te- uh a hihi. Makai omsun 

tengmah na na kihuan lingling uh a tawm tase le-uh agim 

atawl lam uh theilo zah in nuam nasa mai uh hi.

 

Hih hun laitak mah in Sia S.T. Hau Go Madras pan in M.A (Phil) 

ngah in 1946 kum in ong ciah a, ei! Zomi sung gentakloh a 

Kawlgambup ngiatah zong tuabang degree saang ngah ki tam 

nai hetlo ahihman in gamuk mangkang H. N. C. Stevenson in 

zalianpi pia dingin nana dawntuah pahlian hi.

 

Tuabek hi lo, Yangon Judson College ah Siapi asem Khristian 

Dr.Hla Bu in zong Judson College a Philosophy department ah 

Professor sem dingin nasam lailai hi.

 

Tua tegel sang lo in ama' kipiakna zui in Baptist pawlpi ah 

Pasian nasem dingin hong kipia hi.Ama' honggen ngiat kazak 

ngei khat in " Zingsang khat Tedim biakinn lui gei a mawngkung 

nuai ah Sia Vial Nang in, ko, Japan galsung sangmang te India a, 

a va galtai sung un thu um mite bang isuak zentam ci-a, na 

khalaulau keei unga, tu'n nang pilna hizah tawh nongciah a 

biakna lam nong bawh theih, nuam mahmah hang, ci-in mittui 

luang gilgial in awliing delhdelh in hong gen" ci hi.

 

Tualai a Kawlgam sangmangte Thuzeekpi

Erville Sowards tawh kikum in ama' lunggulh sa a hi, 

Khamtung gambup ading Tuiphumte Kipawlna Zomi 

Baptist Convention 1953 in hongphut khia a, amahmah in 

General Secretary sem in Falam ah om a, a hizong in cidam loh na hangin sauveipi sem zo lo- in 1955 ciangin Tedim gam ah hong 

ciah kik hi.

 

Tedim gam hongciah ciangin pilna i kisap luatlam muhna tawh 

pilna khuk ZOMI BAPTIST ACADEMY hong phuan khia hi. 

Sum mah kisam ahihman in America gam a Baptist thu um 

mite lungsim khoih ding in BURMA NEWS a kici thuki zakna 

ah thuluui ( article) khat at a pilna kisapna teng agen ngelhngelh khitciang in, Where are the helping hands? cih tawh thu khum 

sawn sawn ahih man in mite lungsim khoih tham in a vei ngiat 

nupinu khat bang in hoh ama' gou ( will) pan in tualai sum 

MMK 150,000 na pia zen a, tua hun sum manphat lai hi-in, 

na lianpi a kisem zo lua ding a hi hi A lungtho tampi mah 

zong om lai hi. A hizongin Kawlgam hong tunciang in hih 

sum pen angen te kiang tung lo- in ki belhei sak a, 

ZBC sung a om Association teng (HBA, FBA, KVBA, TBA) 

ah saseh hawm in kihawm sak dihzen hl.

 

Siapa pen anatna khuadam gam tawh kilem lo semsem ahih 

man in khamtung om ding piang theinawn sa lo- in, Mandalay 

University ah Sya va sem hi. Tua lai ah Sya a vasep kawm in i 

La Bu hongtei sak hongpuah sak ding in kiseh hi. Ama' lampan 

haksatna kiphawk sak kha lo- in ei ngaklah bekmah kisuang 

in amah pen bangmah semlo bangin ki ngaihsun in, kikhawl 

sak mai- a; i kizopna khau atol khia leh atolh khia hong suak hiau hi.

Kum tampi mun khat a Pasian' na kaseppih i Zomi Pasian nasem masa khat ahi, Rev James Sang Awi thugen khat ka bilkha ah 

gingging lai a, tua in,

"Sia Hau Go tekhawng ZBC Meeting ah hongtu le- uh i khamuan dan! Bangmah gen sese takei le-uh hong tu himhim leh kikha lum mai hi" hongcih pen ka bil ngiat a ka zak a hihi.

 

Amau hileh pawh, " Na sep nop peuhpeuh na ngapngap in 

sem in la, biakna huangsung ah ong ompih hamtang in" ci 

ngelngel ding in ka ngaihsun hi. Pasian nasem ding a hong 

kipia lingliang sam a mataw, en kemcing thei lo khakhong! 

I liim i vaang hipan mahmah a tolh sak khamai !

( I Sam. 4 : 21-22 I'chabod )

Hih i thubulpi pan in atuung apat a,kihuaina, kikhual na om lo in kitolkhia baih lua kha aihciang a, i Pawlpi leh i minam taangthu pen kikhih kipehna sang in kitol khiat na lam vive ah tolhkhia, tolhkhia pahpah i hi khatam, ci giauguau ing.

 

II CILIAP HUAI VE VE

Kongpat phot buangin sau taleh hong zom vet hoh ning. 

Burma Dinity School (MIT) ong Rev. Dr. Kam Khaw Thang in 1957 pawlpan in TBA General Secretary ongsem in 1960 khit Tedim Laisiangtho tei ding in hong kipat ciang in 1960 kum a Insein 

pan a hong ong thak lawmta 4 hongom uh a, kinuam 

mahmah hi. Adang nih in a khua Pawlpi tek ah Pastor sem in, 

khat in Falam Laisiangtho Sang ah Sya sem a, Tedim 

tualsuak Rev.Kai Khaw Thawn in TBA General Secretary 

hong sem in lungdam, thanuam tak in gambup kikal suan hi. 

Tualaitak in thubuai khat hong piang dihdih a, tuapen 

Sia Thang Za Kam thuhilhna a hihi

 

Ataktak in Sia Thang Za Kam bel kha lam nuntakna a tawisang 

nuam (promotion of spirituality)hi zaw hi. Kum 1965 

Taungphila ZBC Kum Thum sim Khawmpi ah hih thu 

pen Agenda thupi khat in so tak in kigen a, MBC te leh 

sangmang te- in, "ZBC te'n hithu bangci muh na hi uh hiam?" 

ci-in adot ciang un, "ZBC pan hepkhiat liang dingzah 

in upna pial hilo hi" (this is not heretical enough to 

excommunicate with the ZBC) ci- uh hi.

 

Ahizongin khua pawlpi pawl khat pan in a sangthei het lo- a 

om ciangin Secretary pa inzong, do acih in do keei leh ut 

mawk uh hi. Doctrine in lah tua zah a, a khial hi lo, cih 

atheih ban ah, ama' sepding pen mido ding hi lo, mihuai 

dinglam hi zaw ahihman in, a tuaci do loh pen GS pa in 

Sya Thang Za Kam pawlpih hi, cih hi den hi. Tua a hihman in 

mihing mah ahi, GS pa Rev. Kai Khaw Thawn in zong, 

"Pawlpih keng kong cihcih hinapi, hong um thei lo na 

hih uh leh thuman akhen Pasian khen dingin LST hong 

nam sak un" ci tagiap hi. Chairman pa in zong, "Nam mah ou leh!" cingam nawn lo hi. A za khempeuh ki ciliap tek a, tawlpi 

khat sung tua meeting bawlna Tedim biakinn lui sungteng, 

sual tung a phim khat kia kiza ding khop, in dai khipkhep hi. 

Ki ciliap a, na kisak pihtek hi.

 

Tuabang teng hi keei sam napi- in adeih lo te'n khauh langpan 

lua uh ahih man in 1965 TBA Kumcin kikhop teh TBA GS pan 

in kikhawl sakta hi.Tha khat thu in Homalin bulphuh Kuki Chin 

Baptist Association te hongpai litlet in amau kiang ah General 

Secretary sem ding in nuikawm litlit in mu aktuah in tuah 

khia hiau uh hi Amau bel hampha uh mataw!

 

Thu hiteng, la hiteng, kong sut detdut ciangin thusia pholhsuah 

nuam a hong gen ka hi het kei hi. Thusia sutsut cih khawng 

a hih theih liai laiteng apeel nuam pa kahihi.Tedim gam 

Khristian te- in i thupha leh i liim i vaang hoh tolhsak baih lua 

khadeuh i keinam, cih kei lungpuak a hong suutsuut ka hihi.

 

Hih hun lai te- in tulai a TTBA, SRBA, ZBA leh TABC, EBC, AG, UPC khempeuh zong TBA i hi khin hi. Banghang a tolhtolh in 

bangcia aliailiai adiamdiam a nungta khawm theilo i hiam? 

cih abul pan a i ki itna khau ( cord of love ) i kitol sak khakna 

thu sakhi tuinek a, apan ka hi hi. Pasian thu ah hi ci mawk i 

hihman in, leitungthu ah zong akua akua in thupha sangin 

mainawt veva ka kisa het kei hi. 

 

I minam cinatna, i tual niamna leh i daubei ki patna mun 

(locus of evil) leh ahang pen hih thusia teng pan a hihi.

PASIAN' na ka seppih ka zahtak mawhloh i sanggam Chin 

maikai te khat in simmawh na leh kona tawh hihet lo- in, 

veitakpi a, hong gen thu khat hiah kong hawmsawn nuam hi.

"Buaina khat peuhpeuh hong omteh no, Tedim lam ten bel 

damsak ding lam ( remedial method ) zang lo- in atkhiat ding 

( surgical method) lam bekbek zang uh teh" hongci hi.

 

Tu aciang beek hi tabuang le ung maw, Van Pasian! Ka tuailai 

te-uh hong siamthak sak in, ka gam uh hong cidam sak ta- in aw!

A nunung bel in maivom maikang ki deidan na (apartheid) hang a gambuai South Africa ah tua hunlai a biakna leh minam makai Archbishop Desmond Tutu thugen, tulmawh kamciin khat tawh 

ka thuluui article khum nuam ing. Tua in,

Understanding the past,

Acting in the present

Building the future.

cih ahihi. 

 

Hih thuluui asim kha khempeuh i biak i paai Tung Pasian in thupha hong pia tahen!

 

Link>>>REV.DR.PAU KHAN EN  

Read More

GZL'2025 SEASON 3 WINNER SONG BY COMPOSER BIAK KHAI

Lungdam kohna leh Lathu 

tawm hong thei sak nuam ingh. 

 

Malay ah pai zo kei khaleng ci a ka gelh kholh hi a, 

pai na ding lampi Topa’n hong honsak hi

Hehpih na tawh a tawp dong na simsak un maw!

 

A masa in kei tawh kilawm lo napi hih ciang hong 

tunpih, kei hanciam na tawh hileh hihciang ka tunloh

ding thei ingh. Tunai mahmah in Sihna ding mun pan 

hong honkhia, kei a ding a sia geel ngeilo

Ih Biak Pasian min phat ingh.

 

Laphuah lam ah a naupang pen, kei leltak in

GZL’2025 Season 3 Winner Song phuak kha ding 

cih ki lam en ngam hetlo hing.

 

ZOMUS ah panmun len te a hi,

Syamah Lengthe Niang Pi, Sya Stephen Mang le 

Sya Khual Ta in Laphuak ding kei hong cih uh ciang,

Kei sang kong zahtak mahmah

Senior tampi om hive uh cin ka cihleh,

Khangthak te pantah nuam ci-in,

Pasian muan na tawh lungdam tak in na sang ingh.

 

March kha bei kuan a hi in,

Zogam, Zomi ki-it, ki pumkhat na ding la 

(Tuhun Hi, Zaitha Sanni) la phuak khin himah taleng, 

Tutung zong tua mah bulphuh ding a cih ciang in 

kei phuah lel tawh kuamah ki ít, ki pumkhat zo lo 

ding aiteh ci-in thungen in, ka nu, sanggam te’, 

hong deihsak Sya,Syamah te thunget na mah tawh 

kha nih val bang hunla in na kipan toto ingh.

 

A La thu tawm hong genbeh leng,

Opera part pen kei a ding ka phuah cilna hi in, 

a lamal a hih leh a sa te, a za, a ngai te Pasian in 

thupha hong piak sak ngiat na ding ka ap masak na hi.

 

Ih ki pumkhat zawhloh na a hang tampi

“Khen nang sinthu tampi” lak ah a thupi diak 

aa ki sam kasak diak:

 

A khat na: Verse 2 na ah

“Bang ih buaipih hiam? Bang tan ih tun hiam?”

Pau le ham, min le za, sim le mal, omna khatlo etc. 

Ih buaipih masak loh ding teng ih buaipih kha a, 

unau khat, innkuan khat sung naleng ki ho zo 

nawnlo, sisan naisan ih kisuah dek dong ih buai kha hi.

 

A nih na: Verse 2 mah ah, tua ih buaipih teng pen 

itna ih kisap man hi..

“Itna sang bang ultung sak zaw ih hiam”

Gentehna…Ka u in hong bawldan diksa hetlo, 

khasia mahmah hing. Aih hang it taktak leng 

tua lai nong tuacih ki ci kikkik nawnlo in, 

ki maisak kik zo, ki huh, ki panpih kik veve nuam hi. 

Tua pen ka U gamtat maan hi a ci ka hi tuan kei a, 

paihtheih hilo ka laizom a hih man leh ka it man bek hi.

Leitung tawmvei ih nuntak sung a manpha pen

‘itna’ hilo hiam? 

Ki it leng mah nuam zaw hi.

Ei unau ki it, ki panpih in innkuan nuam, 

innkuan cidam hih sawm masa photphot ni. 

Tuateh midang te ih itna hawmsawn zo, 

huhzo ding hihang.

 

A thumna: Chorus ah

Pasian zahtak taktak nungzui le makai hi tek leng,

Ih sep ding khat peuh Pasian in hong awi mah diam?

ci in “Siandeih zingvai hawmni “ cih hong gelh khia hing.

 

A lina: Bridge ah

“Tutna kituh lo in, na hoih sep ding ki tuhni “

Panmun, min le za, aanaa nei nuam ki tuh lo zaw in, 

kua man hong theihpih kei zong

Na hoih mah sep ding ki dem, ki tuh bawl zaw ni 

cih ka deihna hi. Nasep khempeuh a hoih hilo a, 

na hoih bek sem ni.

 

A ngana: , “Pilna, siamna te zat siam ni gam a ding

“….Mipil, mi siam tam semsem ta, tua ih pil, ih siamna

te mi khasiat na ding, mi sihna ding, mi sutuah 

na ding zang lo in gam le minam phat tuam na 

ding mah in zat siam leng ih gam, ih lei khangto

in ki it, kilem na hong om ding lunggulh na hi.

 

Gentehna…fake account, mi video cut in deihkaih thu khong 

tawh mi teng phinphin leng a phattuam na bang mah 

omlo ding hi.

 

A guk na ah, “Holung kum khawm ni”

Makai ten zong kei thu bek, kei cih bek a maan pen 

cilo in, mipi te aw zong ngai in,

A sia, a pha khensat in semkhawm leng. 

Mipi tên zong makai te kobawl, phinbawl lo in gendan siam,

zahtak siam leng cih ka deihna hi.

 

Tuhun a ih gen Generation gap, kum ki hal luat ciang zong

muhdaan, saandaan , Pa le ta kikal ah zong ki bang lo thei

in ki telsiam mhmh kul hi.

 

A thulu pen, “Resposibility” ci nuam in, Vaipuak cileng khauh

lo deuh sa ka hih man in, Zolai dictionary ah ka et leh 

“MawhPuak” kici tawh “Mawhpuak “ ci in na pia ingh.

Tua ka cih nop na in ih ki-it, ih ki lemloh na pen tua nu,

tua pa hang ih cih sang in, kei mahmah zong ka hanciam

a kul ding ka mawhpuak ngiat hi cih lungsim neih zawh

ding ka lunggulh na hi.

 

A thu, chord progression, la aw ding ka khensat zawh ciang,

Kei sak ding zong

Demo hoih tak deih pah ka hih manin,

Ka nau “Ka Kai” in a pat pan a tawp dong

Lung duai tak in ka lungkim dong music,

mixing hong bawlsak hi.

Kei phuah sang a hoih zaw ding a hong saksak, 

Lengthe Niang Pi leh hong tumsak Zomi Legend

Musician teng tung leh hong guide sak 

Sya Stephen Mang, Sya Lian Pi tung ah 

lungdam mahmah ingh.

 

Verse le Pre pen ka deih bang ngah baih pen ingh.

Chorus ah chord te laih suk laih to in hun tam la ingh.

Bridge ah hun tam la pen ingh.

ZIUSA Idol lai experience tawh

Key te sang lua cih a omlo ding in,

Standard Key nih teel theih ding in

Ki pia ding cih ka ngetna hi.

Ka hanciam ding tampi omlai,

Ka thanem na tampi om mah taleh,

Kei sang a pil zaw, a siam zaw vive lak ah

Ka hih theih sunsun tawh ka mipih te a ding

Ma ka pan khak Topa tung leh makai te,

Hong it hong deihsak a hi lungdam koh ding 

kilawm khempeuh te tung ah lungdam lua ingh.

Gen khialh a omleh hong maisak un, 

gen nop tampi tawh khawl bawl phot ni.

A tawp dong nong simsak man in lungdam.

 

Zomi te ki it, ki lem kik na ding

Zogam nun in a nop kik na ding ka thunget na hi.

Amen

#ThanksGod

#thanksZOMUS

#thanksforyoursupport

@topfans

 

Biak Khai Composer  

Read More