Tonzang sanginnpi

Tonzang Sanginnpi Lungzuanhuai na en kik nuam hiam

Tonzang Sanginnpi C Lim

Tonzang Sanginnpi lui pen C lim a kilam pen a en kik nuam te a ding lungzuan huai peuhmah ei

Tonzang Jubilee Laibupi

Tonzang Jubilee Laibu laimai ( pages ) 150 na sim nop leh

SIA.MUNGNO

  

Haka ah kum tampi a om Siapi En Suan in a gen ngei khat, 

"Tedim mi hon khat tukhawm in ei' pau tawh kiho kimlai 

Lai(Haka) khat hong lut in Lai pau hong zang. A dangteng

 in zong Lai pau zatpih ngeingai pong mawk" ci. Tedim mite 

kumpi nasem a tampen a hih manin myone dang tengah ki 

thehthang in pau namkim thei uh zong hikha ding. A pau uh 

I theih ding a thupi hibek a, ei' pau mah i zat tangtang 

ding zong thupi asa hi ingh.

 Laksawn>>>Sia.Mungno 

TEDIM GAM LE MUHMAWH GAL

 




TEDIM GAM LEH MUHMAWH GAL
===========================
Thu patna
Tanglai in khua pen kimawk sat ngamlo, zong kimawksat theilo hi. Pau-lap nam nih om in, ‘muhtheih gal’ leh ‘muhmawh gal’ a ki-kihta ahihi. ‘Muhtheih gal’ cih ciangin gal-le-sa genna hi a, mi gilo, sa gilote kihtakna ahihi. ‘Muhmawh gal’ cih ciangin leitang keem kha ahih keileh dawite cih nopna ahihi. Tanglai inzong huihpi guahpi, mencim kekkia, pulpi zavat leh kangmei patau aakipan natna satna tuamtuam te na tuak uh a, tua pen ahang kithei lo ahih manin ‘muhmawh gal’ ci in, dawi gilo, kha gilote in hong nopnehna, dawi nasepna in na tuat uh hi. Tua banga geelkholhloh dongtuahna ‘Muhmawh gal’ ih tuahkhak pawlkhat te enkik pak leng;
A. Kialpi 
 
1. Nidang lai Pu Za Suan te’ khanlai in a inn uh kaangtum a, kaangvam munah khuam gualkik nuam nawnlo uh ahih manin Baangzang khua saklam, tei singkung tampi pona munzang tengah ‘Teizang khua’ a sat uhi. Teizang innpi Khupson Pu Sel Kim in Pu Hawi Hang khanlai-a a Vahui galcial teng a zawngmangsak, Kalzang Khupmu Pu Sel Kim Teizang khua ah a lak ciangin beh dangte in zong Teizang khua hong zuan ciat uh ahih manin Teizang khua ah minam hong kibehlap gawp hi; Teizang khua ah mi a hong pawlcin mahmah hun khatteh innmun logam kikham nawnlo in kialpi hong tung ahih manin Teizang khua-ah nah nam thumvei po-in, Tedim, Tonzang, Falam, Halkha le India gam dongah khua inn 100 bangah na lalkhia mang uh hi.
 
2. Nidang lai Tungdim leh Man Lun, Man Tuang te khanlai inzong kialpi, puulpi na tung ngei in, theipum haipum tawh na nungta uh hi. Tua bang kialtun lai in Tungdim in Sesi setang (Taang leh sii) huan in vok khat go aa, inn sak inn khang theih ding lau ahih manin a vokgawh uh a kam hum in Kelkong ah sawl khai hi. Hih thu Pu Man Lun ten a theih tak ciangin;
(a). Sing cing pangzang ka tute, sesi huon te sawlkhai te vohkam huum te vaw .. 
ci in la na phuah ngei hi.
 
3. Ukpi Pu Kam Hau hunlai inzong Tedim gamah kum 3 sung kialpi ‘Singpitaam’ kici a tung hi. Ukpipa Kam Hau in a Saihapak, Zampite le Sumsan beel tawh anntang Kawlpi ah a khek hi. Tua antangte pen mipite lakah a hawm uh hi. Antang a bei ciangin a neihsa gantate- sial, bawng, lawi, keel, vok le ak tampi tawh antang a khek leuleu uh hi. Tua ci-in kum 3 sung mipite ann ngawl lo-in a koih uh hi. Mipite tungpan-a a lak siah tuamtuamte zong tua kial hunsung ki-awl hi. Tua ahih manin kial-a puksi kuamah om lo hi. A upate le mipite lungdam mahmah uh a, Ukpipa om kei zenzen 
leh kisimang khin ding, aci uh hi. 
 
4. 1960 kum in Tuimui, Lingthuk, Mauvom khua leh a kiim tengah Zusa laang in mautaam tung ahih manin kialpi tung hi. Kikial lua ahih manin Mauvom khua aa kumpi te ii Kial huhna antang koihna godown pen Tuimui te in luh uh a, kumpi te in man in thong kiasak uh hi. 
Tua hangin khasia in la na phuak uh a,
Sung neek ding ban aa sam cilo, lun in va bang man ta zel aw ee.
Lun in va bang man ta zel aw na ee, lun mang sung kial aw na ee... na ci uh hi.
 
5. 1967 kum sungin Tedim gam sungah kial hong tunga an haksa mahmah hi.
 
6. 1987 kum in Tedim gam ah Tuuktaam, mautaam tungkik hi.
 
7. 2008 kum in Tedim gam Thangkaai kual leh Cikha gam Malkual teng ah Mautaam tung in Zusa laang ahih manin kial tung a, hih thu leitung thuthang naleng ah kitangko aa, mun tuamtuam panin huhna kipia kawikawi hi.
 
B. Mencim
 
1. Kawlzang gam panin Pulepate pawlkhat in Innlai lui le Phailai luite kituntuahna mun-ah, Luika khua na sat uhi. Khua sat khit hunah minam tuamtuamte;- Khuangsang mi, Thado, Hmar; Paite; Khaute; le Vaiphei kici miteng in a zot ciangin khua lianpi khat suak hi. AD. 1200-1300 hun pawlin Luika khuapi panin mi tampitak lalkhia uh a, inn 80 bang a om lai uhi. Tuate in zong a khuasiam gulpi a thah manin Luika khua kicim in men in vukcip a, a silo teng in Baangzang khua in, tua mencipna hangin Luika khua a bei hi.
 
2. 1930 kum sungin Thalmual khua mem kicimh a, inn thum kisia hi. 1949 kum sungin a nihveina kicimh a, inn 10 kisia-in inndang tampi, mimin vukcip hi. 1966 kum sungin a thum veina, kicimh leuleu a, inn 49 kisia in, kitai kek ciat hi; kum tampi khitteh khualui mun mahah kiteng kik hi. 1991,1992 kum sungin a liveina khua cim leuleu a, khua mun kinusia in kitai kekciat mang a, pawlkhat te taikhia in khuathak sat uh a, tu in ‘Thalmual khuathak’ kici suak hi. 
 
3. 1997 kum in Tampi khua kicimh hi.
 
4. 2008 kum in Tuilangh khua kicimh in inn 2 min in vuk aa, inn 3 kisia hi.
 
5. 2009, Oct.5 ni in Sihtui khua ah min kicimh in inn 1 vuk in mi 3 si hi.
 
6. 2015, July-August kha in Zogam ah guah tamlua ahih manin inn leh lo kisia, lei kisia, lampi kisia tawm lo hi. Innlehlo kisia bek hilo in Khua pawlkhat zong mencipna hangin a khua uh nusia in khuathak na saatlawh uh hi. Hi banga Tedim gam bek hilo Kawlgam sungah guahtui hanga cipsiatna hangin kumpi in August 4 pan September 15, 2015 dong (ni 45 sung) gamdang ah antang zuakkhiat ding phallo hi. Tua banah dongtuahna mun te ah antang man leh vanman te akhan loh nadingin zong zaksakna nei uh a, ih Tedim gam hong uk Pu Go Suan Khai inzong veng hausate lamlakin sumbukte hong tatsiat het loh nading uh genpih hi. Tua bang hun laitak in Lawibual ah Pa No Bawi bangh-in antang lei dingte sit bawl phot a, a khol nuam bek-a leite leisak loin ip khat ta bek pia hi, kici hi. Tedim ah antang ip khat Ks. 50000/- tawh lei ding nangawn a om nawnloh laitak Ks. 29000/- tawh akizuak theih nadingin akisam zahzah Niangnu (Ciau) leh Tonzang ah antang lei ding ip khat Ks. 70000/- tawh akimuh nawn loh nung ah Ks. 36000/- tawh lei theih dingin Mingalar Restaurant (Tedim) te in hong puak uh hi. Khua tuamtuam ah zong men cim in, inn leh lo a kisia te zong khua sunga kipawlna tuamtuam te, INGO, NGO, CSO leh Tedim phualngak ZYA te in deihtak panla in huhna ngetsak kawikawi in hong vaihawm uh a, cimawh gilkial dangtak tampi te kipanpihzo hi.
 
C. Pul natna
 
1. Zan khawng in khuano mite Hiangzang ah nuamsa a a teen laitak un pul natna tunga lo-buk, gamsung mun tuamtuam ah khua pial in kihemciat uh hi. Pulnat om sungin mi (80) si hi. Pul ven ciangin a damlai sunteng kikaikhawm kik uh hi. A hih hangin a khua uh gim neih ahih manin teenna ding munhoihna “Phun(ai)” en uh hi. A phun’ ngahna mun uah teeng pah dingin pawlkhatte in a inn uh phelin kituah pah uh hi. Phun’ ngahna mun ah teng uh ahih manin ‘Phun’om’ khua ci pah uh hi.
 
2. Sukte Pu Khan Thuam khanlai inzong Rallang panin Pu Khan Thuam Mualbem khua a tun zawh a sawtlo-in, pul natna om in mun tuamtuam ah hong lal ciat uh hi. Khan Thuam in Dimlo khua beel a, tua laitak aa Mualbem hausa Kaihmaang in Tedim khua Pum Go (Guite) beel in om hi. Tua bang laitak natna dangkhat tawh Pum Go Tedim khua-ah hong si hi. Pulnatna hong ven ciangin, a taina khua ciat panun Mualbem khua hong zuan kik uh hi.
 
3. Pu Mang Gin, Khoi Lam leh Kam Hau te hunlai inzong Sasih khua(Suangpi khua lui) pen khualian khat hi a, hun khat ciangin sumphuk leh gilsan natna hangin Sasih khua kilawi siang in, Sasih khua beilawh hi. Tua panin tu-a Suangpi khua akisat ahi hi. 
 
4. 1892 kum, Voklaak khua a 2 veina kisat hunlai, khua tui a kikhuat laitakin, a tui khuat uh uih-in, 'Kua veih hiam?' ci-in a kidot uhleh Pu Za Suang in, a ciamnuihna tawh 'Kei ka hih leh, ka ngoi, gilsan in dok hen' a ci tadih hi. Tua kammal kimangmawhin gilsan veisuak takpi banah, tual phuisam laitakin, a singbawk muhkhak uh pen, 'tawlbawk tawh kibang' a cihkhakna hangin zong, Voklaak khua ah tawlbawk natna beimawh hiding hi' ci-in, Khangluite in thuciin a na nei ngei uhi.
 
5. 1917 kum in Vangteh khua ah natpi tung in mi tampi si hi kici hi.
 
6. 1918-19 kum sungin Piantit pai te hong ciah ciangin Piantit Pulpi kici natpi hong tung a, mi tampi si hi. Pakzang ahzong tung ahih manin a tenna khua uh nusia in Pu Kai Za Tuang thumuhna tawh kituahkhia in tulaitak-a atenna uh Pakzaang khua na satlawh uh hi.
 
7. 1935 kum in Thalmual ah zavat natna hangin mi 35 si a, gam sungah kitai kek gawp hi. Tua kum pen, "Dawi tai kum' kici hi. (Pa Tel Kho Zam)
 
8. 1942, April-July kikal kha 4 sung Tungzang khua ah zavaat (Gilsan) pul natna tung hi. Khua tuamtuam ah tung ahih manin khua khat leh khua khat kikawm theilo, kikawm ngamlo in ki omtek hi. Hih tungtang ah khua tuamtuam ah a si tampi tak om a, Tungzang ah mi 74 si in, Tuithang ah mi 2 si in, Phaiza ah mi tampi mah si hi kici hi. Hi banga mi tampi asih ciangin ‘Dawi gal’ hi kici in, Dawi in a muh peuhpeuh a ne hi ci in kilau mahmah tek ahih manin inn pua pialngam kuamah om lo in, lo kuanlo, gam pha loin tawlkhat tek ki om a, Lawki zong kitam lai ahih manin sialkong tungah Sawl kibaang hi. Misi a tam semsem ciangin khua sungah zong ki omngam nawnlo in Lo lam ah a tai zong om in, kha 2-3 sung bang om uh a, Uileeipiteh kine hi ci uh hi. Hih natna te hong laan semsem ciangin Dr.Hau Za Cin Pau in natna kidalna zatui va sun kawikawi in, a na tezong zatui zatang tawh hoihtak bawl hi. Tua panin natna hong daaikik hi kici hi.
 
9. 1946 kum in Luang-el khua ah natpi tung in mi 30 val si uh a, sun leh zan cih omlo misi kivui uh ahih manin Ak nangawn in ziin leh vaak mel tello in, zongh khuangman lo liang hi kici hi.
 
10. 1956, June 10-19 sungin Tungzang khua ah naungek natna tung in naupang 25 si hi. Tua tungtang in Tonzang pan in RC nungak siangtho te pai in tuisiangtho thehna leh zatui zatang tawh bawl uh a, natna daipah hi. Tua tungtang in RC pawlpi kiphut suakpah hi.
 
11. 1960 kum in Mauvom khua ah Gilsan zavaat natpi tung in mi 20 val si hi. Tua kum in khua sungpan lo lam zuan uh a, tua a lo zuatna uh logam zong tudong in Gilsan Zau cilai uh hi.
 
12. 1969 kum in Vongmual khua ah a tuinaak pan un sisan bangin guu luang in, a ne kha a dawnkha te ci na in si uh hi.
 
13. 1972 kum in Laaitui ah pulpi zavat natna hong tung a, naupang a banban in si hi. Tua hun laitak in Dr. Sian Za Kam (Laaitui khuami) in Tedim ah asep laitak ahih manin hih thu azak ciangin hong delhpah vingveng hi. Khua sungah ekbuk teng leh vokbuk tengah Tho-kangza kapsak in, tui minsa dawn ding hong vaihawm in, a na laitak te zatui zatang tawh deihtak hong bawl ciangin hih pul natna hong bei hi. 
 
14. 1996 kum in Dimpi khua ah sungpai zavat natpi piang a, mi 26 si hi. 
 
15. 1996,May 6 ni in Sekpi khua ah a tuinaak pan un Si-gel luang a, beelkang khap 7, 
beel 3 dimbang kidawh man hi, kici hi. 
 
16. 2000 kum in Tuitawh khua ah natpi tung a, mi 26 bang si hi.
2000 kum in Theizang khua leh a kiim teng ah zong sungtholh natna
laang mahmah in kal khat sungin Theizang te mi 9 bang si in kal khat 
sungin nisim in misi kivui hi, ci hi.
 
17. 2001, Aug - Oct kha 3 sungin Muallum khua ah natpi tung a, mi 16 si hi. 
 
18. 2019 kum beikuan in Sen gam Wuhan khuapi pan kipan in leitung ah Corona virus hong piang a, hi hangin pul natna hong tung a, kha 4 kha 5 sungin leitungbuppi ah kizel hi. Hih natna in kilawh baihin kisi ahih manin Leitung cidamna lam Kipawlna (WHO) te in Leitungbup pulnatna (Pandemic) in ciamteh in March 11, 2020 ni in tangko khia uh hi. Kawlgam ah zong March 23, 2020 ni in, Yangon le Tedim khua nih ah hong tung ta hi ci in Kawlgam cidamna lam pan in tangko khia uh hi. Kawlgam ah hih natna a kimuh masakpenpen na zong Kaptel khua hi a, INGO khat ahi PSI te ii clinic ahi SUN clinic Kaptel panin hong muhkhiat uh hi a, tua panin Kawlgam ah hong thang semsem hi. COVID-19 natna hangin mi tampi si hi. 
 
Thukhupna
Hih a tunga ih genpak muhmawhgal ih cih te in atunga ih gen tengbek cihbang hiloin, ih phawkpak teng ih genpak hi a, Nasepna tezong tu aa zahbek cihna hilo in, ih kitheihpihloh, ih ki phawkpihlo thasanna, piakkhiatna, kipiakkhiatna leh supna baina zong tampi a om ahi hi. Hih thupiang te ih etkik ciangin leitungah a piang nakhempeuh te in Pasian theihloh kal aa piang omlo a, Pasian in deihna nei-a apiansak ahihlam hong phawksak hi. “Bang hang hiam cih leh na khempeuh ama pian'sak hi a, na khempeuh ama hang leh ama minthan'na ding bekin a om ahi hi. Mi khempeuh in Pasian phat tawntung ta hen! Amen.” (Rom.11:36)
 
Thu tawk nate;
1. Rev. Pum Khan Nang, Zomi Encyclopedia Tedim Edition, 1976
2. Muallum khua Pasian thu tunzawh kum 100 cin leh A 29 veina GLKP laibu (2009)
3. Theizang khua leh Tuiphum pawlpi tangthu (2004)
4. Rev.Tun Khan Zam’ kaihkhop Tungzang khua tangthu (2022)
5. Pu Lang Lien Thang, Tungdim khang tangthu (2014)
6. Rev. Thang Siam Lian, Zomite Ngeina leh Innpi te tangthu (2015)
7. Rev.Thang San Mung, Tedim khua leh Mang thu kituahna
8. Editorial, TEDIM POST, Vol_2_No_26, August_1_2015
9. Editorial, ZOMI POST, August, 2015



 

(Green Card) ရ အီရန်အမျိုးသမီး "Glam Girl" ဖမ်းမိ!

 


LAX လေဆိပ်တွင် တုန်လှုပ်ဖွယ်ရာ ဖမ်းဆီးမှု — အကြမ်းဖက်သမားများကို လက်နက်ထောက်ပံ့ပေးနေသည့် အမေရိကန် အမြဲတမ်းနေထိုင်ခွင့် (Green Card) ရ အီရန်အမျိုးသမီး "Glam Girl" ဖမ်းမိ!

အသက် (၄၄) နှစ်အရွယ် Shamim Mafi ကို လော့စ်အိန်ဂျလိစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် (LAX) တွင် ဖမ်းဆီးလိုက်ပြီဖြစ်သည်။ သူမသည် ၂၀၁၆ ခုနှစ်ကတည်းက အမေရိကန် အမြဲတမ်းနေထိုင်ခွင့် (Green Card) ရရှိထားသူဖြစ်ပြီး ကာလီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ Woodland Hills တွင် ဇိမ်ခံနေထိုင်သူဖြစ်သည်။

သူမသည် အိုမန်နိုင်ငံတွင် မှတ်ပုံတင်ထားသော သူမ၏ Atlas International Business ကုမ္ပဏီမှတစ်ဆင့် အီရန်အစိုးရအတွက် တရားမဝင် လက်နက်ပွဲစားလုပ်ပေးခဲ့သည်ဟု ဖက်ဒရယ်အစိုးရ ရှေ့နေများက စွပ်စွဲထားသည်။

စွပ်စွဲချက်များအရ သူမသည် အီရန်ထုတ် Mohajer-6 လက်နက်တပ်ဆင်ထားသော ဒရုန်းများ၊ ဗုံးဖျူးပေါင်း ၅၅,၀၀၀ နှင့် ခဲယမ်းကျည်ပေါင်း သန်းချီကို ဆူဒန်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနသို့ ရောင်းချရန် စီစဉ်ပေးခဲ့ကြောင်း၊ အဆိုပါ အရောင်းအဝယ်တစ်ခုတည်းပင်လျှင် ဒေါ်လာ သန်း ၇၀ ကျော် တန်ဖိုးရှိကြောင်း သိရသည်။

တရားရုံးမှတ်တမ်းများအရ သူမသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း အီရန် ထောက်လှမ်းရေးနှင့် လုံခြုံရေးဝန်ကြီးဌာန (MOIS) နှင့် တိုက်ရိုက်ဖုန်းအဆက်အသွယ်များ ရှိခဲ့ကြောင်း ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။

အမေရိကန် မိသားစုများမှာ ကုန်ဈေးနှုန်းကြီးမြင့်မှုဒဏ်ကို ရုန်းကန်နေရချိန်တွင် ဤအမျိုးသမီးမှာမူ ဇိမ်ခံ Mercedes ကားကြီးများနှင့် ဓာတ်ပုံရိုက်ကာ ခရီးသွားလာနေပြီး၊ ကမ္ဘာ့အကြမ်းဖက်မှုကို အားပေးနေသည့် အဓိကနိုင်ငံအတွက် လူသတ်လက်နက်များ စစ်မြေပြင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးရန် ကူညီနေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

အကြမ်းဖက်အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်နွယ်နေသူများကို အမေရိကန် အမြဲတမ်းနေထိုင်ခွင့်များ မပေးသင့်တော့ဘဲ၊ ၎င်းတို့သည် အမေရိကန်တွင် ဇိမ်ခံနေထိုင်ရင်း ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှုများကို ငွေကြေးထောက်ပံ့နေကြခြင်းဖြစ်သည်။

ဤကဲ့သို့ ဖမ်းဆီးအရေးယူနိုင်ခဲ့သည့် ဖက်ဒရယ်အေးဂျင့်များနှင့် အစိုးရရှေ့နေများကို ကျေးဇူးတင်ရှိကြောင်း ဖော်ပြအပ်ပါသည်။

SAKHI TUINEK IN PAN LENG

 No photo description available.

SAKHI TUINEK IN PAN LENG
Rev. Dr. S. Pau Khan En
Khanglui te-in thu abul patnop ciangun sakhi tuinek in pan leng, 
cithei uh hi. Keizong Zomi Tuiphum Pawlpi sung a ki- itna khau 
i kitol sak khak ciilciilna hong gen nuam kahih man in hih 
kamciin thulu hong zang ka hihi
 
Bangci lawmlawm a Zomite banglam banglam ah kithu tuak 
liailiai a mapang khawm thei lo i hiam? cih keikiapi taldom 
ngiungeu in ka ngaihsun thei zel hi
 
Keipen gam kiukna (politics) lam sem hi lo- in, ka lunggulhgulh
 biakna lam sem ka hihman in biakna kiu pan in atom mahmah 
in ka en nuam hi. Kei mimal khat ngaihsutna agen ding 
ka hi- a, a khial a om hial leh zong keima' mawhpuakna
hi ding hi.
 
I.ABUL KITOLKHIABAIH
Japan gal a kici Leitung Galpi Nihna (WWII) khit 1950 ciang 
Zogam ah Baptist leh Roman Catholic pawl nih bek om in 
Baptist ah hong makai pen Sangmang te leh Sia Thuam Hang, 
Sia Pau Suan Sia Vial Nang, Sia Dam Suan leh Cope topa 
tawh nasem khawm i Sia masa te- uh a hihi. Makai omsun 
tengmah na na kihuan lingling uh a tawm tase le-uh agim 
atawl lam uh theilo zah in nuam nasa mai uh hi.
 
Hih hun laitak mah in Sia S.T. Hau Go Madras pan in M.A (Phil) 
ngah in 1946 kum in ong ciah a, ei! Zomi sung gentakloh a 
Kawlgambup ngiatah zong tuabang degree saang ngah ki tam 
nai hetlo ahihman in gamuk mangkang H. N. C. Stevenson in 
zalianpi pia dingin nana dawntuah pahlian hi.
 
Tuabek hi lo, Yangon Judson College ah Siapi asem Khristian 
Dr.Hla Bu in zong Judson College a Philosophy department ah 
Professor sem dingin nasam lailai hi.
 
Tua tegel sang lo in ama' kipiakna zui in Baptist pawlpi ah 
Pasian nasem dingin hong kipia hi.Ama' honggen ngiat kazak 
ngei khat in " Zingsang khat Tedim biakinn lui gei a mawngkung 
nuai ah Sia Vial Nang in, ko, Japan galsung sangmang te India a, 
a va galtai sung un thu um mite bang isuak zentam ci-a, na 
khalaulau keei unga, tu'n nang pilna hizah tawh nongciah a 
biakna lam nong bawh theih, nuam mahmah hang, ci-in mittui 
luang gilgial in awliing delhdelh in hong gen" ci hi.
 
Tualai a Kawlgam sangmangte Thuzeekpi
Erville Sowards tawh kikum in ama' lunggulh sa a hi, 
Khamtung gambup ading Tuiphumte Kipawlna Zomi 
Baptist Convention 1953 in hongphut khia a, amahmah in 
General Secretary sem in Falam ah om a, a hizong in cidam loh na hangin sauveipi sem zo lo- in 1955 ciangin Tedim gam ah hong 
ciah kik hi.
 
Tedim gam hongciah ciangin pilna i kisap luatlam muhna tawh 
pilna khuk ZOMI BAPTIST ACADEMY hong phuan khia hi. 
Sum mah kisam ahihman in America gam a Baptist thu um 
mite lungsim khoih ding in BURMA NEWS a kici thuki zakna 
ah thuluui ( article) khat at a pilna kisapna teng agen ngelhngelh khitciang in, Where are the helping hands? cih tawh thu khum 
sawn sawn ahih man in mite lungsim khoih tham in a vei ngiat 
nupinu khat bang in hoh ama' gou ( will) pan in tualai sum 
MMK 150,000 na pia zen a, tua hun sum manphat lai hi-in, 
na lianpi a kisem zo lua ding a hi hi A lungtho tampi mah 
zong om lai hi. A hizongin Kawlgam hong tunciang in hih 
sum pen angen te kiang tung lo- in ki belhei sak a, 
ZBC sung a om Association teng (HBA, FBA, KVBA, TBA) 
ah saseh hawm in kihawm sak dihzen hl.
 
Siapa pen anatna khuadam gam tawh kilem lo semsem ahih 
man in khamtung om ding piang theinawn sa lo- in, Mandalay 
University ah Sya va sem hi. Tua lai ah Sya a vasep kawm in i 
La Bu hongtei sak hongpuah sak ding in kiseh hi. Ama' lampan 
haksatna kiphawk sak kha lo- in ei ngaklah bekmah kisuang 
in amah pen bangmah semlo bangin ki ngaihsun in, kikhawl 
sak mai- a; i kizopna khau atol khia leh atolh khia hong suak hiau hi.
Kum tampi mun khat a Pasian' na kaseppih i Zomi Pasian nasem masa khat ahi, Rev James Sang Awi thugen khat ka bilkha ah 
gingging lai a, tua in,
"Sia Hau Go tekhawng ZBC Meeting ah hongtu le- uh i khamuan dan! Bangmah gen sese takei le-uh hong tu himhim leh kikha lum mai hi" hongcih pen ka bil ngiat a ka zak a hihi.
 
Amau hileh pawh, " Na sep nop peuhpeuh na ngapngap in 
sem in la, biakna huangsung ah ong ompih hamtang in" ci 
ngelngel ding in ka ngaihsun hi. Pasian nasem ding a hong 
kipia lingliang sam a mataw, en kemcing thei lo khakhong! 
I liim i vaang hipan mahmah a tolh sak khamai !
( I Sam. 4 : 21-22 I'chabod )
Hih i thubulpi pan in atuung apat a,kihuaina, kikhual na om lo in kitolkhia baih lua kha aihciang a, i Pawlpi leh i minam taangthu pen kikhih kipehna sang in kitol khiat na lam vive ah tolhkhia, tolhkhia pahpah i hi khatam, ci giauguau ing.
 
II CILIAP HUAI VE VE
Kongpat phot buangin sau taleh hong zom vet hoh ning. 
Burma Dinity School (MIT) ong Rev. Dr. Kam Khaw Thang in 1957 pawlpan in TBA General Secretary ongsem in 1960 khit Tedim Laisiangtho tei ding in hong kipat ciang in 1960 kum a Insein 
pan a hong ong thak lawmta 4 hongom uh a, kinuam 
mahmah hi. Adang nih in a khua Pawlpi tek ah Pastor sem in, 
khat in Falam Laisiangtho Sang ah Sya sem a, Tedim 
tualsuak Rev.Kai Khaw Thawn in TBA General Secretary 
hong sem in lungdam, thanuam tak in gambup kikal suan hi. 
Tualaitak in thubuai khat hong piang dihdih a, tuapen 
Sia Thang Za Kam thuhilhna a hihi
 
Ataktak in Sia Thang Za Kam bel kha lam nuntakna a tawisang 
nuam (promotion of spirituality)hi zaw hi. Kum 1965 
Taungphila ZBC Kum Thum sim Khawmpi ah hih thu 
pen Agenda thupi khat in so tak in kigen a, MBC te leh 
sangmang te- in, "ZBC te'n hithu bangci muh na hi uh hiam?" 
ci-in adot ciang un, "ZBC pan hepkhiat liang dingzah 
in upna pial hilo hi" (this is not heretical enough to 
excommunicate with the ZBC) ci- uh hi.
 
Ahizongin khua pawlpi pawl khat pan in a sangthei het lo- a 
om ciangin Secretary pa inzong, do acih in do keei leh ut 
mawk uh hi. Doctrine in lah tua zah a, a khial hi lo, cih 
atheih ban ah, ama' sepding pen mido ding hi lo, mihuai 
dinglam hi zaw ahihman in, a tuaci do loh pen GS pa in 
Sya Thang Za Kam pawlpih hi, cih hi den hi. Tua a hihman in 
mihing mah ahi, GS pa Rev. Kai Khaw Thawn in zong, 
"Pawlpih keng kong cihcih hinapi, hong um thei lo na 
hih uh leh thuman akhen Pasian khen dingin LST hong 
nam sak un" ci tagiap hi. Chairman pa in zong, "Nam mah ou leh!" cingam nawn lo hi. A za khempeuh ki ciliap tek a, tawlpi 
khat sung tua meeting bawlna Tedim biakinn lui sungteng, 
sual tung a phim khat kia kiza ding khop, in dai khipkhep hi. 
Ki ciliap a, na kisak pihtek hi.
 
Tuabang teng hi keei sam napi- in adeih lo te'n khauh langpan 
lua uh ahih man in 1965 TBA Kumcin kikhop teh TBA GS pan 
in kikhawl sakta hi.Tha khat thu in Homalin bulphuh Kuki Chin 
Baptist Association te hongpai litlet in amau kiang ah General 
Secretary sem ding in nuikawm litlit in mu aktuah in tuah 
khia hiau uh hi Amau bel hampha uh mataw!
 
Thu hiteng, la hiteng, kong sut detdut ciangin thusia pholhsuah 
nuam a hong gen ka hi het kei hi. Thusia sutsut cih khawng 
a hih theih liai laiteng apeel nuam pa kahihi.Tedim gam 
Khristian te- in i thupha leh i liim i vaang hoh tolhsak baih lua 
khadeuh i keinam, cih kei lungpuak a hong suutsuut ka hihi.
 
Hih hun lai te- in tulai a TTBA, SRBA, ZBA leh TABC, EBC, AG, UPC khempeuh zong TBA i hi khin hi. Banghang a tolhtolh in 
bangcia aliailiai adiamdiam a nungta khawm theilo i hiam? 
cih abul pan a i ki itna khau ( cord of love ) i kitol sak khakna 
thu sakhi tuinek a, apan ka hi hi. Pasian thu ah hi ci mawk i 
hihman in, leitungthu ah zong akua akua in thupha sangin 
mainawt veva ka kisa het kei hi. 
 
I minam cinatna, i tual niamna leh i daubei ki patna mun 
(locus of evil) leh ahang pen hih thusia teng pan a hihi.
PASIAN' na ka seppih ka zahtak mawhloh i sanggam Chin 
maikai te khat in simmawh na leh kona tawh hihet lo- in, 
veitakpi a, hong gen thu khat hiah kong hawmsawn nuam hi.
"Buaina khat peuhpeuh hong omteh no, Tedim lam ten bel 
damsak ding lam ( remedial method ) zang lo- in atkhiat ding 
( surgical method) lam bekbek zang uh teh" hongci hi.
 
Tu aciang beek hi tabuang le ung maw, Van Pasian! Ka tuailai 
te-uh hong siamthak sak in, ka gam uh hong cidam sak ta- in aw!
A nunung bel in maivom maikang ki deidan na (apartheid) hang a gambuai South Africa ah tua hunlai a biakna leh minam makai Archbishop Desmond Tutu thugen, tulmawh kamciin khat tawh 
ka thuluui article khum nuam ing. Tua in,
Understanding the past,
Acting in the present
Building the future.
cih ahihi. 
 
Hih thuluui asim kha khempeuh i biak i paai Tung Pasian in thupha hong pia tahen!
 

GZL'2025 SEASON 3 WINNER SONG BY COMPOSER BIAK KHAI

🙏Lungdam kohna leh Lathu📝 
tawm hong thei sak nuam ingh. 
 
Malay ah pai zo kei khaleng ci a ka gelh kholh hi a, 
pai na ding lampi Topa’n hong honsak hi
😇
Hehpih na tawh a tawp dong na simsak un maw!
 
🤍A masa in kei tawh kilawm lo napi hih ciang hong 
tunpih, kei hanciam na tawh hileh hihciang ka tunloh
ding thei ingh. Tunai mahmah in Sihna ding mun pan 
hong honkhia, kei a ding a sia geel ngeilo
Ih Biak Pasian min phat ingh.
 
Laphuah lam ah a naupang pen, kei leltak in
GZL’2025 Season 3 Winner Song phuak kha ding 
cih ki lam en ngam hetlo hing.
 
✅ZOMUS ah panmun len te a hi,
Syamah Lengthe Niang Pi, Sya Stephen Mang le 
Sya Khual Ta in Laphuak ding kei hong cih uh ciang,
Kei sang kong zahtak mahmah
Senior tampi om hive uh cin ka cihleh,
Khangthak te pantah nuam ci-in,
Pasian muan na tawh lungdam tak in na sang ingh.
 
✅March kha bei kuan a hi in,
Zogam, Zomi ki-it, ki pumkhat na ding la 
(Tuhun Hi, Zaitha Sanni) la phuak khin himah taleng, 
Tutung zong tua mah bulphuh ding a cih ciang in 
kei phuah lel tawh kuamah ki ít, ki pumkhat zo lo 
ding aiteh ci-in thungen in, ka nu, sanggam te’, 
hong deihsak Sya,Syamah te thunget na mah tawh 
kha nih val bang hunla in na kipan toto ingh.
 
📝🎶A La thu tawm hong genbeh leng,
Opera part pen kei a ding ka phuah cilna hi in, 
a lamal a hih leh a sa te, a za, a ngai te Pasian in 
thupha hong piak sak ngiat na ding ka ap masak na hi.
 
🙏Ih ki pumkhat zawhloh na a hang tampi
“Khen nang sinthu tampi” lak ah a thupi diak 
aa ki sam kasak diak:
 
A khat na: Verse 2 na ah
“Bang ih buaipih hiam? Bang tan ih tun hiam?”
Pau le ham, min le za, sim le mal, omna khatlo etc. 
Ih buaipih masak loh ding teng ih buaipih kha a, 
unau khat, innkuan khat sung naleng ki ho zo 
nawnlo, sisan naisan ih kisuah dek dong ih buai kha hi.
 
A nih na: Verse 2 mah ah, tua ih buaipih teng pen 
itna ih kisap man hi..
“Itna sang bang ultung sak zaw ih hiam”
Gentehna…Ka u in hong bawldan diksa hetlo, 
khasia mahmah hing. Aih hang it taktak leng 
tua lai nong tuacih ki ci kikkik nawnlo in, 
ki maisak kik zo, ki huh, ki panpih kik veve nuam hi. 
Tua pen ka U gamtat maan hi a ci ka hi tuan kei a, 
paihtheih hilo ka laizom a hih man leh ka it man bek hi.
Leitung tawmvei ih nuntak sung a manpha pen
‘itna’ hilo hiam? 
Ki it leng mah nuam zaw hi.
Ei unau ki it, ki panpih in innkuan nuam, 
innkuan cidam hih sawm masa photphot ni. 
Tuateh midang te ih itna hawmsawn zo, 
huhzo ding hihang.
 
A thumna: Chorus ah
Pasian zahtak taktak nungzui le makai hi tek leng,
Ih sep ding khat peuh Pasian in hong awi mah diam?
ci in “Siandeih zingvai hawmni “ cih hong gelh khia hing.
 
A lina: Bridge ah
“Tutna kituh lo in, na hoih sep ding ki tuhni “
Panmun, min le za, aanaa nei nuam ki tuh lo zaw in, 
kua man hong theihpih kei zong
Na hoih mah sep ding ki dem, ki tuh bawl zaw ni 
cih ka deihna hi. Nasep khempeuh a hoih hilo a, 
na hoih bek sem ni.
 
A ngana: , “Pilna, siamna te zat siam ni gam a ding
“….Mipil, mi siam tam semsem ta, tua ih pil, ih siamna
te mi khasiat na ding, mi sihna ding, mi sutuah 
na ding zang lo in gam le minam phat tuam na 
ding mah in zat siam leng ih gam, ih lei khangto
in ki it, kilem na hong om ding lunggulh na hi.
 
Gentehna…fake account, mi video cut in deihkaih thu khong 
tawh mi teng phinphin leng a phattuam na bang mah 
omlo ding hi.
 
A guk na ah, “Holung kum khawm ni”
Makai ten zong kei thu bek, kei cih bek a maan pen 
cilo in, mipi te aw zong ngai in,
A sia, a pha khensat in semkhawm leng. 
Mipi tên zong makai te kobawl, phinbawl lo in gendan siam,
zahtak siam leng cih ka deihna hi.
 
Tuhun a ih gen Generation gap, kum ki hal luat ciang zong
muhdaan, saandaan , Pa le ta kikal ah zong ki bang lo thei
in ki telsiam mhmh kul hi.
 
A thulu pen, “Resposibility” ci nuam in, Vaipuak cileng khauh
lo deuh sa ka hih man in, Zolai dictionary ah ka et leh 
“MawhPuak” kici tawh “Mawhpuak “ ci in na pia ingh.
Tua ka cih nop na in ih ki-it, ih ki lemloh na pen tua nu,
tua pa hang ih cih sang in, kei mahmah zong ka hanciam
a kul ding ka mawhpuak ngiat hi cih lungsim neih zawh
ding ka lunggulh na hi.
 
A thu, chord progression, la aw ding ka khensat zawh ciang,
Kei sak ding zong
Demo hoih tak deih pah ka hih manin,
Ka nau “Ka Kai” in a pat pan a tawp dong
Lung duai tak in ka lungkim dong music,
mixing hong bawlsak hi.
Kei phuah sang a hoih zaw ding a hong saksak, 
Lengthe Niang Pi leh hong tumsak Zomi Legend
Musician teng tung leh hong guide sak 
Sya Stephen Mang, Sya Lian Pi tung ah 
lungdam mahmah ingh.
 
Verse le Pre pen ka deih bang ngah baih pen ingh.
Chorus ah chord te laih suk laih to in hun tam la ingh.
Bridge ah hun tam la pen ingh.
ZIUSA Idol lai experience tawh
Key te sang lua cih a omlo ding in,
Standard Key nih teel theih ding in
Ki pia ding cih ka ngetna hi.
Ka hanciam ding tampi omlai,
Ka thanem na tampi om mah taleh,
Kei sang a pil zaw, a siam zaw vive lak ah
Ka hih theih sunsun tawh ka mipih te a ding
Ma ka pan khak Topa tung leh makai te,
Hong it hong deihsak a hi lungdam koh ding 
kilawm khempeuh te tung ah lungdam lua ingh.
Gen khialh a omleh hong maisak un, 
gen nop tampi tawh khawl bawl phot ni.
A tawp dong nong simsak man in lungdam.
 
Zomi te ki it, ki lem kik na ding
Zogam nun in a nop kik na ding ka thunget na hi.
Amen 🙏
@topfans