Tonzang sanginnpi

Tonzang Sanginnpi Lungzuanhuai na en kik nuam hiam

Tonzang Sanginnpi C Lim

Tonzang Sanginnpi lui pen C lim a kilam pen a en kik nuam te a ding lungzuan huai peuhmah ei

Tonzang Jubilee Laibupi

Tonzang Jubilee Laibu laimai ( pages ) 150 na sim nop leh

Showing posts with label DR ZAM KHAT KHAM. Show all posts
Showing posts with label DR ZAM KHAT KHAM. Show all posts

CHRISTMAS TANGTHU TOM BY DR.ZAM KHAT KHAM

Christmas tangthu tomnono ka zak ngei lak ah dik ka sak mahmah khat om hi. Dr. Melvin Newland in a gen ngei tangthu hi. Amah pen Ridge Chapel, Kansas, OK, USA a pastor sawtpi a sem khin khat ahi hi.

Khatvei lai-in khua khat ah khedap khui (shoe cobbler) khat om hi. Christmas nitak khat mang man-in a mang sung ah Zeisu in a zingciang ama’ kiang ah a hawh dingin kamciam pia hi. A mang pen a taktak bangin tel sinsen keii ahih manin ama’ kiang ah Zeisu hawh takpi ding, ci-in lawp mahmah hi.

A zingciang zingsang tho baih mahmah-in singhiang pawlkhat sat-in a khedap khuina bukno singteh tawh a hoih theithei-in zem-in Zeisu a hawh hun dingin ngak-in kigingsa-in om linlen hi.

Ni sang keii ta-in Zeisu lah hong suak thei mahmah lo hi. Putek khat a kong biang ah hong ding hi. Phalbi khua dam luat mahmah hun ahih man-in a inn sung ah tumsak-in tum-in a mei awisak hi. Khedap khuipa in tua putekpa limtak hopih-a, tua banga a kiho kawmkawm-un a et leh tua pa’ khedap muk vang seusau-a om mu hi. A khe tawh a kituak tau tunga khedap khat zonsak-in pia-a, mawza keu khat zong bulhsak lai hi. Tawlkhat a khawl khit teh tua pa ciah khia hi.

Zeisu’ hong hawh ding ngak lai hi. Hong suak thei mahmah lo hi. Nupi khat hong suak liatluat hi. An gina a nek loh ni nih bang pha ta, a gilkial lua, ci sawnsawn hi. Tua nu a inn sung ah khawlsak-in a an ding huansak-a, tha-om mahmah ding an nek khat lum litlit-a a neksak khit ciangin ciahsak hi.

Topa Zeisu ama’ kiang ah a hawh ding ngaklah-in tu khong thei lo-in khuadakdak hi. Tua laitak naupang khat a inn mai ah kap zakzak-a om mu hi. Paikhia-in va hopih-a, a nu leh a pa tawh a vakna pan-un a nu leh a pa a mansuah a hih lam a theih ciangin a inn omna uh lim tak dongin naupang a inn ah va kha hi.

A khedap khuina inn hong tun kik ciangin khua a mial ding hi ta hi. Lampi ah a vak suk a vak to zong kuamah om nawn lo hi. A lungkia mahmah-a, vantung lam en to-in, “Topa Zeisu aw, bang dinga hong hawh lo na hi hiam?” ci-in nakpi-in kiko hi. Tua khit teh pau nawn peuhmah lo-a a om khit a sawt simsim ciangin aw khat a za tawh kibang hi: “Khedap khuipa aw, kong kamciam bangin hong hawh mah ing. Thum vei na inn kong kong kiu a, na inn sung ah kong tum hi. Khadap gina a nei lo pa ka hi hi. An na piak nupinu ka hi hi. A inn-a na khak a nu a pa a mansuah naupang ka hi hi” ci hiau hi.

Topa hong pai mah-a khedap khuipa in thei lo hi. Ahih hangin ama’ muh khak mi cimawhte a don theih bangin don hi. A piak theih bang pia hi. A kep theih bangin kem hi.

“It is Christmas every time you let God love others through you… yes, it is Christmas every time you smile at your brother and offer him your help.” – Mother Teresa

CHRISTMAS I CIH BANG TAKTAK AHI HIAM BY DR ZAM KHAT KHAM


A sawt lo-in Christmas hong tung ding hi leuleu. Mangkam-a Christmas i cih, ei Tedim kam-in “Lungdambawl” kici-a, a phuakte in phuak thei mahmah uh hi. Mawhnei mihing tate kihotkhiat nadinga Pasian Tapa takpi mihinga hong pianna ahih manin leitung vantung ah hih thu sanga a lungdamhuai zaw thu om lo takpi ding hi.
1969 kum July 20 ni, American-te nih, Armstrong leh Aldrin-te khapi tung a va tun lai-un, US President Mr. Richard Nixon in, “Mihingte’ khe in khapi maitang a va sik ni pen mihingte tangthu ah ni thupi pen ahi hi,” (The planting of human feet on the moon is the greatest moment in human history) ci-in a lungdamna na pulak hi. Evangelist Billy Graham in, “A kilawm a kituak zahtakna ka piak kawm mah-in, mihingte’ khe in khapi maitang a va sik ni pen mihingte tangthu ah ni thupi pen ni hi lo-a ciangtan nei lo a tawntung Pasian’ khe in Nazareth khuami Zeisu tungtawnin leitung maitang hong sikna pen mihingte tangthu ah a thupipen/a lamdang pen hi zaw hi” (With all due respect, the greatest moment in human history was not when man set foot on the moon, but when the infinite and eternal God set foot on the earth in Jesus of Nazareth) ci-in na thuk kik lian hi.
Denver Seminary a Baptist theologian minthang mahmah Bruce Damerest in a gelh, Who is Jesus? kici laibu sung ah, “President-pa bel a lawp lua gawp hi a, evangelist-pa bel thuman thutak thei ahi hi” (The president indeed had the enthusiasm, but the evangelist knew the truth) ci-in na gen-a, hi mahmah hi.
Christmas tawh kizom thu bel i theih pawlkhat om tham hi. Caesar Augustus in Roman Empire sunga mimal kisimna nading thu a piakna hangin Joseph leh Mary-te Bethlehem a paina thu uh zong i thei a, tuucingte leh amaute kianga kilaak vantungmite thu zong i thei hi. Gan-ankuang sung ah i Topa naungeka a kisialna thu zong i thei a, mipilte leh amaute lam a lak aksi thu zong i thei hi. Herod in naupang Zeisu a thah nop mana naupangnote a thahna thu zong i thei a, a nu leh a pa in naupangno Zeisu Egypt gam ah a taipihna thu uh zong i thei hi. Ahi zongin i Topa leh i Honpa Zeisu leitung ah mihinga a pian lai-in vantung ah bang thuteng piang hiam, cih i thei hiam?
Christmas tangthu a kigen cianga kigen kha mengmeng lo hih a nuai-a thute i ngaihsun kha ngei hiam?
1. Topa Zeisu in A Gen Christmas Thu
Amah naungeka a suah laitakin i Topa’ lungsim ah bangteng taktak a om tam? Na um-a na um kei zongin, i Topa’ lungsim-a om bang thu hiam cih Laisiangtho in hong lak takpi hi. Hebrews 10:5-7 ah Zeisu leitung ah mihingin hong pianga naungeka hong suah lai-a a lungsim takpi ahi a lunggulhna leh a thungetna kimu thei hi. A tawntung Pasian Tapa in vantung nusia a leitung hong pai lai, nungak siangtho Mary’ sung tawnin mihingte’ tangthu ah a hong tum/lut hun lai-a a pulaakna (declaration) ahi hi.
LungdamnThubute (Gospels) Lungdamna thu Matthew/Mark/Luke/John gelh (Gospel according to Matthew/Mark/Luke/John) i cih theih zel mahbangin Hebrews 10:5-7 pen “Zeisu’ gen Christmas tangthu” (The Christmas story according to Jesus) ci lehang kikhial khol lo kha mai ding hi.
Gospel bu lite lakah bu nihte in i Topa mihinga hong pianna (mihing banga hong pia hi lo, mihing taktaka hong piang, si leh sa banga hong pai hi lo, ci leh sa hong suak ngiat) hong gen uh hi. Lungdamna bu lite bel i zakzaksa mah bangin i Topa’ pianzia a tuamtuam-a a kigenna hi a, a gen thute uh a kibang zong omin khat gen loh khat in a gen zong om hi. Matthew in Judahte’ Kumpipa a hihna na nak gena, Mark in nasempa a hihna a bulphuh-in, Luke in mihing taktak ahihna na thupisak-a, John in Pasian (Pasian Tapa) ahihna na lim gen hi. Tua ahih man mahin nasempa leh Pasian ahihna a gen deuh Mark leh Johnte in i Topa’ suahna thu leh a khanggui (genealogy) na gen vet lo uh a, Kumpi leh mihing ahihna a gen deuh Matthew leh Luke in Khasiangtho in a gaisakna, a suahna, Egypt gam-a a taina uh, cih thute hong gen hi.
Hih Habrews 10:5-7 sunga bel Lungdamna thubu a gelhte’ gen sawnte cih bang hi lo a, i Topa mahmah in mihinga a pian hun lai-a a lungsim leh a ngaihsutna, a tupna leh a ngimna, tuma kum 2000 val lai-a amah mah in a gen kammalte ahi hi. En dih ni.
“Tua ahih manin Christ leitungah hongpai lai-in:
Biakpiakna leh biakna na lunggulh kei hi,
Ahi hangin kei adingin pumpi khat nong bawl kholhsak zo hi.
Meihal biakna leh mawhna hanga biaknate in hong lungkimsak lo hi.
Tua ciangin ke’n, ‘Kei hih lai ah ka om hi, laizial sung ah keima thu kigelh zo hi—
Pasian aw, na deihna bang a sem dingin kong pai hi,’ ka ci hi. (ZIV)
Hih Hebrews 10:5-7 bel Thuciam Lui Late 40:6-8 sunga kammalte a tangtunna hi a, tua lai ah:
Biakna leh piakna na lunggulh kei a,
ahi hangin ka bilte na vutlet khin hi;
meihal biakna le mawhna hanga biakna na kal kei hi.
Tua teh, “Kong pai khina, hiah ka om hi—ka thu laizial sung ah a kigelh khin hi.”
nangma deihna ka sem nuam hi, ka Pasian aw;
nangma thukham ka lung sungah a om hi,” kici hi. (ZIV)
Hih lai-ah i Topa in bang thuteng gen deuh ahi hiam?
(1) Bethlehem ah Naungeka A Suahna Pen Ama Kipatna Hi Lo Hi.
Amasa penin, hih Laisiangtho mun in Bethlehem khua a naungeka hong suahna pen i Topa Zeisu adingin a kipatna hi lo hi, cih hong hilh hi. “Leitung ah hong pai lai-in” cih kammalte in Amah a omkholhkhitna (pre-existence) hong hilh hi. A tawngtunga Pasian ahi Pasian Tapa leitung ah mihinga hong pian ding bang hun lai-in Pasian khat mimal thumte kikum uh hiam, cih i theih loh hangin i Topa in tamveipi a gen mahbangin Amah pen a Pa’ hong sawl hi hi.

Tua hang mahin zong, “Abraham ma-in kei ka om den hi” (Before Abraham was I AM) na ci thei hi (John 8:58). A taktakin ci lehang Laisiangtho sunga mihingte’ tung ah Pasian a kilaakna khempeuh Pa Pasian hi lo a, Tapa Pasian hi den hi. John 4:24 ah, “Pasian kha ahi hi,” ci-in teltakin hong kigen-a, kha ahih manin kimu thei lo hi. John 1:18 ah, “Kuamah in Pasian a mu ngei kei hi. Ahih hangin Pa kianga a Tapa neihsun in amah hong lak hi,” ci-in hong gen hi. Adam khanga kipan, Noah-te, Abraham-te, Isaac, Jacob, Moses, Joshua, Gideon-a kipan kamsangte leh siampite tunga kilang den Pasian pen mihinga a hong pian ma Khazih(the pre-incarnate Christ) na hi den hi. Gentehna-in, Isaiah 6 sung ah Isaiah in mang (vision) na mu hi. Pasian a tokhom tung ah tu-in kitawisang hi, cih mu hi. Pasian in a nasem dingin sama Isaiah in na mang hi. Hih thu a kigen kikna John 12:40 tawh kizomin, a neu 41 ah, “Isaiah in Jesu minthanna mu zo ahih manin ama thu a na gen ahi hi,” (ZIV) ci-in tua Isiah in a muh Pasian pen Zeisu ahihna teltakin hong hilhcian kik hi. Pa Pasian lah kha hi a kuamah in mu ngei lo hi. Khasiangtho Pasian lah kha hi-a muh theih hi lo hi. Tua mimal thum Pasian khat lakah Tapa Pasian in Pasian leh mite kikal ah palaai sem denin Pasian’ kiaakna (revelation) dingin om dena, mihinga hong pianna tawh tua kilaakna kikhum hi. A tuam vilvel-a kilaakna (special revelation) cih kammal theology a kizang hi. I Timothy 2:5 in, “Ahang in, Pasian khat om-a, Pasian leh mite kikalah palai khat om-in, tua mipa Christ Jesu ahi hi” (ZIV) ci-in hong hilh hi. “Mihing ahi Christ Zeisu” hi a, tua Zeisu Khazih pen palaai ahih theih nadingin mihing ahihna na lim gen mahmahhi. Mangkam-in “the man Christ Jesus” hi a, Greek Laisiangtho ah, “anthropos Christos Iesous” ci-in kigelh hi.
Hebrews 1:1-2 ah, “A beisa hunin Pasian in kamsangte tungtawnin i pu i pate tungah lam tuamtuamin thu na gena, ahih hangin hih ni nunungte ah khuavannuai a bawlpa na khempeuh a luah dinga a sehpa, ama Tapa zangin eite tungah thu hong gen zo hi,” (ZIV) ci-in hong hilh ban ah, a neu thumna ah, “Tua Tapa in Pasian ahina taktak a kilatkhiatna leh a minthanna tankhiatna hi-a, ama kammal vangliatna tawh na khempeuh a lenkip hi,” (ZIV) ci-in hong hilh hi.
“Ahang in, ama sungah Pasian kicinnateng a om nading” (Colossians 1:19) leh “Christ sunga Pasian hihna bucing pumpi nei-in a vekpi-in om-a” cih hilhciannate i et ciangin Khazih leitung ah mihinga hong pianzia kimu thei hi. I Timothy 3:16 ah: “A lian mahmah nial nading a om lo pasian-mina thuthuk ahi:
Amah pumpi-in hong kilanga,
Kha in dik tangsakin
vantung mite in mu uh a,
minamte lakah a thu kihilhin
leitungah ki-uma
minthanna tawh kilato hi (ZIV).
Mihingte in i tel khit zawh loh ding thuthuk leh thusim (mystery) tampi om-a, ahi zongin a kitel mahmah thu khat bel, Christmas i cih i Topa naungeka hong suahna pen ama’ kipatkhiatna hi lo hi, cih thu ahi hi.
(2) I Mawhnate A Lakhia Dinga Hong Pai Ahi Hi.
Leitung ah bang sem bang bawl dinga hong pai ahi hiam? Bang tupna leh bang ngimna tawh hong pai ahi hiam? Hebrew 10:5 ah, “Biakpiakna leh biakna (piakna) na lunggulh kei hi,” ci-in kician takin kimu hi. Jew-te’ biakpiaknate in Pasian lungkimsak zo lo hi. A kum 1,000 a sim dinga nisim-a biakpiakna a pia niloh siampite in lamdangsa mahmah dingin ka um hi. Pasian’ thukham leh thupiakna om bangin biakpiakna tuamtuam—meihal biakna, mawhna biakna, khialhna biakna, thunuam biakna, an tawh biakna, a kising biakna, a kiveii biakna—biakna namkim na pia uh hi. Nisim-a biakpiakna na om-a, kum khat-a khatvei biakpiakna zong na om hi (sungpi thoihna). Tuate banga kimang ding ahi tam leh? Hebrews 10:4 (a tung) in, “banghang hiam cih leh bawngtalte le keelte sisan in mawhna a lakhiamang thei kei hi” ci-in siangtakin hong gen hi. Tua biakpiaknate in tua mite mawhnate maisak thei/zo lo a, khuh (cover) thei bek hi; Zeisu a hong pai ciangin ama’ sisan in i mawhna khempeuh hong sawpsiang hi bek hi.
Hebrew 10:11 sim suak lehang, “Siampi peuhmah in ni khat khit ni khat dingin (dinsa-in) ama nasepte a sem hi; mawhnate a lakhia mang thei lo kithoihnate mah a pia kikkik hi” (ZIV) ci hiauzen hi. Moses hun-a kipan i Topa’ hong pai hun ciang dong nisim, khasim, kumsim-a biakna kipia, gan kigo khempeuhte’ sisante kigawm leh gunpi cia ciaupi cia pha taktak ding hi. Ahi zongin tuate in mawhna maisak zo lo a, “ama Tapa Jesu sisan in i mawhna khempeuh panin hong siansuah hi” (I John 1:7, ZIV).
Hebrews 10:12 sim suak lehang: “Ahi hangin hih siampipa in hun khempeuh ading mawhnate biakpiakna khat a piak khit ciangin Pasian taklam ah a tu hi” (ZIV) ci-in kimu hi. Siampite in dinsa-in ni simin biakna pia uh a, tua biaknate in mawhna maisak zo lo hi. Ei’ Siampipa ahi Zeisu in a tawntunga kimang ding khatvei biakna a pumpi ngiat na pia a mawhna khempeuh mai zo ahih manin a Pa’ taklam ah tu hi; din kikkik kul nawn lo hi.
Khangthak Christian hymn laphuak masa pen khat ahi Isaac Watts in,
Not all the blood of beasts
On Jewish altars slain
Could give the guilty conscience peace
Or wash away the stain, ci-in la na phuak hi. Tua ahih leh bangin mawhna maisak hiam cih a dawnna-in tua la sung mah ah,
But Christ, the heav’nly Lamb,
Takes our sins away;
A sacrifice of nobler name
And richer blood than they.
I mawhnate a tawntunga a mai theih nadingin Zeisu Khazih in khatvei-a a tawntung adinga kicing biakpiakna (a once-for-all sacrifice) hong piaksak hi. Tua banga biakna a piakna ah amah mahmah siampi (priest) lah hi, biakpiakna (sacrifice) lah hi pah hi. Mawhna khempeuh a maisak ding biakpiaknana dingin bang pia ahi tam? A dang hi lo a, Ama’ PUMPI mahmah biakna-in pia hi. Hebrews 10:10 ah, “Tua thuseh hangin khatvei-a manden dingin Jesus Christ pumpi –a biakpiakna tungtawnin eite hong kisiangthosak zo hi” (ZIV) ci-in hong kihilhcian hi.
Tua PUMPI koi pan-a hong piang ahi hiam? Hebrews 10:5 ah,
“Tua ahih manin Christ leitungah hongpai lai-in:
Biakpiakna leh biakna na lunggulh kei hi,
Ahi hangin kei adingin PUMPI khat nong bawl kholhsak zo hi,” ci-in hong kihilh sinsen hi. Hi bang dan hi: A tawntunga Pasian ahi Pasian Tapa leitung ah mawhnei mite honkhiat tankhiat dinga hong pai ciangin tua tawntung THU leh Mary sunga Pasian in a bawlkholh PUMPI hong kigawma Zeisu Khazih kici eite’ HONPA leh TOPA hong piang ahi hi.
(3) Paian’ Deihna Sem Dinga Hong Pai Ahi Hi.
A thumna ah, Pasian deihna a sem dinga hong pai ahi hi. Mihing dangte bang lo-in i Topa in a suah cil, a khuatheih-a kipanin bang tupna leh ngimna tawh leitung ah mihingin hong piang hiam, cih tel sinsen hi. A si dinga hong suak (born to die) taktak ahi hi.
Eite khat ciat i neu lai-in gol cianga i suah nop khat/pawlkhat nei ciat hi hang. Siavuan suak nuam mah, engineer suak nuam mah, galkap bu suak nuam mah, sangsia suak nuam mah, cih bangin ki om zelzul-a, pawlkhat bang galkap zong ut lo a, bo pensen, colonel pensen a suak nuam bang om, ci-in ciamnuih bek ahi zongin a kigen ngei za thei hi hang. I gol khit teh leh-et kik lehang tu-a i hihna leh i neulai-a i utnate kilamdang thei mahmah mai hi. I Topa bel tua bang hi lo hi, tupna khat bek tawh hong pai hi a, mihingte a mawhna panun honkhia ding, cih hi ngiat hi (I Timothy 1:15; Luke 19:10; Matthew 20:28; John 3:16-18; 10:10; 12:27; 18:37; I John 4:10; Galatians 4:4,5; Romans 8:3,4).
I Topa leitung ah mihinga hong pian lai-in hih thute ngaihsutna tawh hong pai hi a, a lungulhna leh a thungetna hih thute ahi hi.
2. I Leiiba Kua’n Hong Lohsak Ding?
Laisiangtho hilhcian a siam phadeuh, pastor zong kum tampi a sem Dr. Harry Ironside (1876-1951) in a gen ngei gentehna khat tawh hih ka thu genna ka khum nuam hi.
Russian gam ah Czar kumpite a man lai, Csar Nicholus I hun lai-a thupiang khat ahi hi. Tua kumpipa in lawm khat nei-a, tua a lawmpa in a tapa nasep hoih khat a piaksak nadingin kumpipa kiang ah ngen hi. Kumpipa in zong pia pah hi. Tua mipa’ tapa pen mi gina khat na hi lo mawka, ama’ sum bek zong hi lo-in ama’ nasepna-a a kep sum tampite thai kapna-in zang mang mawk hi. Sazian sitte in a sazian sit sawm ta uh cih a zak cingin a lungkham lua mahmah a, a sum zat maimangsate khempeuh a sazian-in tuat kik hi. A khantawn-a a loh zawh ngei loh ding zah-in tam hi.
Sazian kisit niding a zan nitakin a gukmang leh a zatmang sumte laidal tung khat ah a banban-in gelh suk diudeu-in, a laidal taw lam ah, “Hih zah-a tam leiiba, kua’n hong lohsak mawk ding?” ci-in lai a gelh khit ciangin a awm tungah koih-in amah leh amah kikaplum dingin a thau zong a tang thunsa, a thau keksa-in koih hi. A lungkhamna lian lua a ni tampi a puak keiikaiina-in a pumpi gim lua ahih manin ihmu kha bilbel hi. Tua zan-in Kumpipa Csar hong pai a, tua pa leh a laidal a muh ciangin tua laidal la-in sim hi. Tua khit ciangin a lawmpa tapa ahihna tawh hehpihna lungsim nei a, a laidal tung ah laimail gol biabua-in “Nicholas” ci-in gelh hi.
Tua pa a khanlawh ciangin Kumpipa Csar in tua lai a gelh takpi lam theikhia hi. Kumpipa in a gamtatnateng thei khin ta, cih a theih ciangin lau mahmah hi. Tua zah khat-in kumpipa in a leiiba lohsak ding, cih a theih ciangin nuam mahmah hi. A zingsang ciangin kumpipa nasem khat hong pai a, a leiiba khempeuh a loh zawh nadingin a bat zah lian sum hong pia takpi hi.
Tua pa in a loh zawh loh leiiba Kumpipa in loh zo takpi a, zong lohsak takpi hi.
Zeisu bek in i mawhna leiiba loh zo takpi a, loh khin takpi hi. Bang hangin tua tawntung Pasian Tapa “ci leh sa hong suak” (John 1:14) hiam i cih leh Ama pumpi mahmah biakpiakna-in kipia a cikmah-a i loh zawh loh ding i mawhna leiiba hong lohsak theih nading ahi hi. I mawhna mai thei ta hi. Tua Topa Zeisu Khazih na Honpa ahi nai hiam? Na Topa ahi nai hiam?

Dr.Zam Khat Kham
12/12/2016



A THUM VEINA EBC-KL CIALPI - SPEAKER - REV.DR.ZAM KHAT KHAM

A Thum Veina Cialpi
EBC - KL
TUNI IN GUPNA NI HI
2Korin 6 : 2
Speaker - Rev.Dr.Zam Khat Kham
Amun - Chinwood Stadium Nuai ah
July 6-9,2016

Contact person : Sia.Lianpi ( 017-254-3321 ) Pakhup ( 011-334-3301 ) Nunpi ( 017-210-2265 )


NANG PASIAN MAW?


Alice Gray in a kaihkhop, More Stories for the Heart (Sisters, Oregon: Multnomah Publishers, Inc., 1997) kici tangthu leh thupiang tom nono kigelhna laibu sung ah Pastor Charles Swindoll (Insight for Living radio thugen pen) in a gen hi, ci-a a kigelh thupiang khat ka sim kha hi. A thulu pen, "Nang Pasian Maw?" cih khat ahi hi. 

Leitung Galpi Nihna a ven khit ciangin Europe gam sunga mite nuntakna haksa mahmah hi. "Old World" kici Europe buppi galpi in zancipsak dipdep a, nek leh dawn mahmah zong haksa mahmah mai hi. Galpi sung ah a nu leh a pa a si tagah naupangte diakdiak hehpihhuai phadeuh hi, ci hi. A om naidng uh inn mel lo mel a nei lo, a nek tawm ding uh zong tawm-a lam dung lam vai-a vak kawikawi naupang zong tawm lo hi.

Khua a vot sim mahmah ni zingsang khat American galkap khat London khua sung vakin a galkap phual omna lam uh zuan in hong ciah kik hi. A jeep hawl kawmsa-in lam kiu khat ah a kiheii leh, moh ki-emna mun khat ah naupang khat in a pualam pan a nak pek liang-in a sunglam en a om mu hi. Tua inn sung ah bel moh bawlpa in a mohte thuk (oven) ah a em-em kawmin a em lai dingte bawl-in maida mekmek kawm hi. Tua gilkial naupang' mit in moh bawlpa khut a tattatna ah zui kawikawi zawzen-a, a gilkial lua-in duh lua hi ding hi ve'n a ciltui bang kai kawm liang hi. Galkappa'n zong a jeep khawlsakin tua naupang' omna ah hong pai a, naupang bang mah-in a et leh, moh bawlpa' moh emte lim tuak lua mahmah, thuk (oven) pan a tethkhiat ciangin khu litlit zawzen-in so neiineii bek-a, kuang sung ah a koih ciang bangin a kikang tung hi lua ahih manin kizianl niangniang bek hi. 

Moh empa in tua mohte khat khit khat em-em a a zuak dingin tau tung ah gual diudeu hi. Naupang in lah ciltui kai liang mah-in en-en keii hi. Galkappa in naupangno kiang ah,

"Nang hua mohte na duh hia?" ci-a a dot leh, naupang in, 

"Ah... duh tazen mah lo dia!" ci-in dawng kik sai keii hi.

Tua American galkappa inn sung ah va tum vingvengin tua mohte dozen khat (mal 12) va lei a, ip sung khat ah guangin hong paikhia kik hi. Tua naupang kiang ah hong pai-a nuihmai kawm hiuhiau sa-in, 

"Nang' ading hi ei!" ci-in pia hiauzen hi.

Tua mun pan kiheii-a a paikhiat laitak, a puan mong kikai ahih manin a kiheii kik leh, tua naupangno in, 

"Nang Pasian maw?"  (Mister...are you God?) ci-in dong ngeu tazen, ci hi.

Dr. Zam Khat Kham

GIK SAM KEI E, AMAH KA NAU HI VE'N BY DR ZAM KHAT KHAM!

Phalbi khuadam sim mahmah ni khat hih tuak hi. Siapa khatbiakinn pan innlam zuan-a hong ciah leh, kum 12 khawng a pha ding pasalno khatin kum 5 khawng a pha ding naupang khat a nung ah na pua kaikai hi. Zang pak loahi ding hiam, nawh nak sim daisai mahmah in khuadam mahmah huih vot lak ah akam sung pana puasuak a husan bang kimu tangial hi. Amah zong gol lua nai loahih manin a nungzanga a puak pen ama’ adingin zang lua khol lo, cih kilangmahmah hi.

Siapa in zong nuihsan kawmin, “Zang khol lo ahia?” ci-in vahopih hi.

Tua kum 12 a pha pasalnopa in zong a mai san teta sa-in nawhnak saisai kawmsa-in siapa en a, “Gik sam kei e, Sia, amah ka nau hi ve’n”ci-in dawng kik hi.

Tua naupangte in mual a khup dong siapa tua mun ah dingdedu-in thu ngaihsun hi. “Hih peuhmah sermon khat a suak thei ding hi lo maw! (Nanglah Pasian’ thu bekbek i cih theih zel mahbangin maw!) Ngaihsun dih ve vua:“Gik sam kei e, Sia, amah ka nau hi ve’n” cih mawk pen!” ci-in ngaihsun deduhi.

Eite zong hih leitung ah “amah ka nau hi ve’n,” “amah ka uhi ve’n” ci-in kisanggam ngaihsut thei hi mawk lehang hih leitung a kilamdangzo taktak ding mah hi mawk hi. Mi khat peuhpeuh i u bang, i nau bangin ngaihsunthei mawk hi lehang, hong piangsak Pa, hong bawl hong siam Pa khat hi a, eite akibang hi hang, innkuan khat hi hang, ci-in kingsihsun thei zen hi leh bel! 

Hong itna zong a kibang lua mahmah hi, ci-in mu thei lailai hi le hang!

I pawlpite e leh? Pawlpi sunga mi khempeuh Khazih sunga isanggam, i u i nau bang tektekin mu thei hi zen lehang! Hebrews 13: 1 ah, “Note sanggam khat bangin na ki-it un” hong kici mawk mah hi ve’n! St. Peter in“Mi khempeuh a kilawmin na zahtak un.Thu-um te unau khat suahna na it unla, Pasian kihta in kumpipa na pahtawi un.”(ZIV) ci-in hong hilh hi. St. Paul in zong,“Khat le khat na vangik uh kidawn tek un. Hih bangin gamta le uh cin Christthukham na tangtun ding uh hi” (ZIV) ci-in hong hilh lai hi.

Midangte’ vangikpuakte phawk thei dawn thei-in kipuakpih thei mawk lehang bangzah-in a nuamtuamzen tam! Lungdam takin i puak kawmin, “Gik sam kei e, amah ka nauhi ve’n,” “Gik sam kei e, amah ka u hi ve’n,” ci thei zen lehang!

Banghang peuhmah-in Topa Zeisu Bethlehem ah mihingin hongsuaka gan-ankuang sungah hong kisial mawk ahi tam? ITNA hi. Pasian in leitunghong it man ahi hi (John 3:16). Nungzuipi John in, “Itnahih ahi hi: Eite in Pasian i it cihna hi lo, amah in eite hong it-a, i mawhnatethoihdamna dingin biakna-in a Tapa hong sawlna ahi hi. Kong it lawmte aw, Pasian in eite hizaha hong it khit nungsangin eite zong khat le khat i ki-it ding kisam hi. Mi khat beek in Pasian a mu ngei keihi; ahi hangin eite khat le khat i ki-it leh, Pasian eite sungah hong tengin isungah a itna kicingsak hi” (ZIV) ci-in hong hilh hi.

“Gik kei lua e, puazo mahmah ning. Gik kei lua e, puakpih zo mahmah ning. Amah ka sanggam hi ve’n”a ci thei tek dingin Pasian in thupha hong pia hen!

SOLKHA TANG NUAI AH TEDIM KHUAPI - 13


Tedim ka nusiat ni ding zingkhua hong vakzo ahih manin ka van teng ka domkhia a, ka ciahna ding mawtaw nai 6am a hong tung ding ngak in innkatau ah ka khuadak uh hi. Tonsim leh Tonzang lamkabom lampi gei lian ah meiphual kisep in kuang luahluah a, a gei ah mei awi mi 7 ding khawng kiho lulu uh hi. Zotaang Bus khawlna leh ngakna mun ahih manin amau Zotaang Bus tawh Kawlpi pai ding hi in ka um hi. A sawtlo in Tonsim lam pan mawtaw hong tung ziahziah a, van a khop teek un pua in a tungah mite tuang venvan lai hi! A mawtaw nungzangguh kham tak in ka um hi. A pei bang kipei valval zolo in kipei diakdiak leh kilawm kasa hi. Zogam mualtung vui leh buan lak ah hong tungtung thei cih pen a lamdang hi a, mihing sangin thahatzaw ahihna kimu mahmah hi. A sawtlo in Tedim khuasung lam pan Kawlpi lam zuanin ekleiza (fertilizers) pua mawtawpi nih hong tai phei leuleu a, a mawtaw mei vak pempam in hong ging phei dapdap hi. Zotaang Bus ngakte lah a mei uh tum deuhdeuh in khua lah vak siang deuhdeuh ta ahih manin ko tuanna ding ka mawtaw uh zong hong tung phei pah dingin ka lamen uh hi.

Mawtaw ngak kawmkawm mah in hong kha dingte tawh ka khuadak uh a, khua vak siangpianta cih ciangin iPhone 4S lakhia in camera tawh maan ka zaih kawikawi a, khuasung lamdung ka ciahsan pah ding ka zaih kawm in GZA Khawmpi a puankhai (banner) zong ka mu kawikawi hi.

Lamgei a suanggawina mawtawpi leh inn hoihnono te hong kidawk siang mahmah ta cih ciangin ka mawtaw tuanna ding uh hong tungin ka van teng uh ka guang pah uh hi. Kawlpi pana sun nai 11:00 a lengkhia ding vanleng delh nuam ka hih manun nai 6:00am a pai ding pen nai 6:10am bang hong himan ta a, ka lungsim in ka kinawh pian mahmahta hi. Hong kha khempeuh te tawh khut kilen in, thungetna leh lungdam kohna tawh ka kikhak khit uh ciangin mawtaw hingsak in ka dingkhia pah uh hi.

Leilum Sikha Mulo: Leilum khua ka taitoh laitak un ka mawtaw uh a mai zawlpi kitansa, zan a bawl uh pen kho lo, kiplo in kiliing luapluap zel ahih manin ka mawtaw hawl uh Pa Kap in, "Bawl pak ni" ciin hong khawlpih a, workshop neipa zong na zingtho lian, a lawmnu zong innkatau ah zing zuntha na dingto lian, a maiphiat laitak, a tapa innsungah mei gei ah mei-awi in a tu bilbel ka tuakto uh hi. Pa Kap leh workshop neipa in ka mawtaw uh bawl a, "A sawt diam?" ka cih leh "Sawt lo ding," ciin hong dawng hi. Nai khat dektak hong sawtto in nai 7:00am pawl in ka taikhia kik thei pan uh hi. Tua sungin bel inntekte ningzu um mei geia kitung 'tuk nih bel' acihte uh, a inn bang ah kisuang "914: ZOMI", Sailing, Hei, Thangmual dawna zing nisuak laitak, leh ka tuanna uh Pa Khai mawtaw tawh maan kila man ka hih manin ka lungkim, ka nuam veve hi. Ahi zongin nai 9:30am peuhmah in Kawlpi kitungnuam ahih manin nawhsa a taai kul sa in ka tun manloh ding uh lau kawm, lah cih theih dang om tuanlo in ka patau sim mahmah hi. Vanleng lap kei leng ka vai tampi kipelh dinga, vai tampi sai kik kul ding ahih manin lungsim thungetna tampi ka nei hi.

Pasian huhna tawh leilum sikha lah mulo, a thawm lah zalo, a ham lah zalo ka hih manun muizang takin ka mainawt thei zel thei uh hi! Lampi ah suanghuum kiphah phei zihziah ahih manin Sezang khuakhung to khawng ziiit ciin ka tai theilel uh hi. Vasate zong zingtho tung ahih manun lamgei khawngah lengsuk lengto nailo in lamgei a singkung khawngah tu hithiat lai uh a, khuadam, khuavot pian ahih manin amau zong tangngawh ngamlo uh hiding hi. Zomi te teen cilna Ciimnuai paina lam Saizang lamkabom khawng ka tai kheng vangvang uh ciang ngaihsutna hong tuam hanhan sam hi. Pai kik cianga ka muhnop gam, ka zuihnop lampi ahi hi. Dimpi khua khung phei khawng ah khuamui kai ciuceu in a khang kuamsung khawng meii kaai ciciai in khua kidak theilo a, pat pho mah bangin na pak viatvuat a, zangtam bangin na kizalh didia hi. Sozang tun toh ding ciang luidung ah tui dawna vak kiaukiau Luivavom leh Lailen te na tawn keetkeet uh hi. Mawtaw lampi bawla nasem lamgei a giakte zong na zingthota uh a, lamgei ah tui keu tawh suak in a ha peuh na nawt zangzang uh hi. A zi te uh zong a giak pawl om a, naungek khawng zong om in kap vangvang hi. Anhuanna meikhu lah a giahna uh sikdaalpek leh tuipuan kikhuhna kawm pan hong zamto ngeingai hi.

Thangdung ah Maan Kila: Sozang ka tun uh ciangin khuasung ah vanzuak leh lamgei ah van kizuak kigualto zeizai a, mawtaw khawlsak in a lei man bel ka hi kei uh hi. Vok leh Kel leh ak khawng zong vak khia in lamgei ah pai laanlaan uh hi. Khuasung - lamsak lamkhangah inn kilam ahih manin khuapi sunga inn kikal a mawtaw tawh vak mah tawh kibanga, to tai zalzal in a khuakhung ka tungto pah uh hi. Khuamual ka suah uh ciangin zingni suak in Thangmual dung teng na sawi kap hihiai in phalbi lai nisuak bangin na neem dildial a, hong lungzuanhuai mahmah hi. A mual lah singkung po lo in kiak leh tuallo bek na eng dihdiah hi.

Sozang khua pen nitumna lam mualpangah om ahih manin nisuak in kap pah lo a, amau khua pan nisuak mu dingin mualtung kikahto in Kawlpi lam tuaksuk nadingin mualdung kantan in a lehlam ah kituaksuk deudeu hi. Mualtung ka tuntoh lian uh ciangin mawtaw khawlsak in "Hih lai peuhmah maan kizaih kei leng kisik ding hi hang" ciin ka kumkhia uh hi. Mualdung saupi va zui phei in hoihsa lua ka hih manin nakpi ka awnggawp hi. A gal bang kithawn zezen in ging vangvang sam hi. Ahi zongin huihvot nung hat lua vangvang ahih manin sawt ka om ut kei uh hi. Maan kizaih mengmeng in lopa hing dipdep leh kiak no mikmekte zingsang tui tawmtawm pia kawikawi in ka paisan kik uh a, a mualdawn zong ka ento uh a, ahi zongin ka kahto man kei uh hi. Pai kik cianga dingin ka koih mai hi.

Ngeisok pakkang mu khata!: Thangdung hoihna maimit suan pheiphei in ka khuadak kawmkawm uh a, singkungte hoih in pakkungte zong hoih mahmah hi. Ngeisok paksan leh pakkang zong na pak phei kawkawi ahih manin a kigengen ngeisok pakkang a mu ka hita hi! A maan bek ah ka muh pen tuni 18 March 2014 ni in a takpi in ka mittang tektek tawh Zogam mualhoih pen dungah ka muta hi. Topa ei dingin hoih mah si!! Lampi lah coal tar (suangmeihol tuivom) kizut phei khinta, Kawlpi dong, ahih manin mawtaw lah kisiing nawn seselo, lampi lah gol zaw ahih manin kinawhtai theita hi.

Akluai ah bawngnawi khum haipi khat dawnin ka khawl uh a, ankam limci mahmah lom 7 ka lei khit uh ciang sumkhek laklawh ahih manin thawhbat tuun thum ka behlap vet a, Kawlpi zuan in ka taai kik vangvang uh hi. Lamgei ah Sial, Bawng, leh ak te na gamta leihleih uh ahih manin Zomi te khua hi cih kitel mahmah hi. Tai suksuk in lampi ah Kawlpi pan hong taito Zotaang Bus leh adangdangte ka tuak panpan ta uh a, "Haimual Mawtaw" te zong ka tuak suksukta uh hi.  

Taingen tungsuk in Zogam leh Zomi khuate nusia suksuk in Kawlpi ka naih suk deuhdeuh uh a, lampi ah suanghum sunga nasemte lah nasep kipan dingin mei na sem panpan uh a, nasep na ding tu leh temte na lakhia in na mabung panpan uh hi. Pelh suk mengmeng in Zogam huihsiang lah kinusia deuhdeuh a, nisuak lah sa pianpianta ahih manin ihmut suak simsim hi. Lamgei a vaupak kang zeizai leh kuangkuah pak san hilhialte leh suaklu kung pote ka et suksuk kawm in paknamsia (a pak nuaiin namh leng mit pan khitui luangsak ziahziah) pak khawng zong ka mu suksuk hi. Ka deihzah in vasa ham tam zaklo ka hih manin ka lung bel nuam mello hi. Vasa te ihmut lah hun hinawnlo, singkung lopa a tam hang singgah a bop dinguh omlo a vasa zusa tamlo hiam, ahih kei leh kivai kibeng mangkhinta hiam cih hong ngaihsunsak hi.

Kawlpi khua kidawk in lamsak lamkhanga kisuan Dolsing kungte zong a nah uh keu in pulh diahdiah a, ko zong Kawlzang ka tungsuk hiaihiai uh hi. Lampi ah Nahtang khil 4 lei in zuntha in ka khawlpak uh a, zingsang nai 8:45am hita hi. Nai 9:30am a Kawlpi vanlengtual tungman ding hanciam ka hih manun Zogam leh zanggam kigamgi ka tunsuk uh ciangin nai 9:05am hita a, Kawlpi University kongmai ka tungsuk uh a, taisuak in Singunau, Tahan, Kawlpi, ka tun uh ciangin zingsang nai 9:30am sat nailo hi!

Tedim Leilum pan nai 7am a ka kipat khiat uh zingsang nai 9:30am in Kawlpi vanlengtual a tungsuk ka himawk uh hi.

Vanlengtual delhsuak ding, vanteng ap dingin tua khit ciang vakkhia kik ding ciin ka sawm uh leh Leipi lei ah galkap a dimin na kigual uh a, tua lampi tot phallo in a nawllam pek ah ka pelh uh hong kul hi. Ulian khat pai ding ahih manin tua lei ah kuamah paiding a phallo na hi uh a, ka ciahkik lam uh ciang na kihongta hi. Ka pelh kawm un ka sunghpa Pa Cin Lian Thang Valte leh a tanu Mawmawi 7months Kawlpi Zatopi ah cina a lumcip ka va veh a, amau gimpian uh ahih manin oxygen khawng na kithuah liapluap hi. Kawlpi Zato ka hawh ding laitak un Sagaing leh Maguai Division ah Health Director in zato en in a pai laitak ahih manin galkap tampi mah in lampi na khaktan leuleu a, zato sung nangawn hong lutsak lo taleuleu uh hi! Huiha!! Gamdang khawngah uliante zato a pai hang cinate ading, mipi adingin a dongkholh in omlo mah hiven maw cihcih bek in om hi.

Vanleng lap lua liang leuleu: Ka tuanna dinguh vanleng Air Bagan pen ka ticket tungah sun 11:00am in Kawlpi - Zangkong leng dingin kigelh hi; tua man mah a zingtunga Tedim pan Kawlpi a delh ka hi uh hi. Ahi zongin Kawlpi vanlengtual ka tun uh ciangin a nasemte zong na tung nailo uh hi. Kongcingpa in, "Nasemte zong hong tung nailo a, noh tuanna ding vanleng bel hong tung pak nailo ding hi," hong cihsan ziau hi! Kileh kik in Lia Muangnu tunna pite kiangah ka khawl uh hi. Kawlpi khuapi hausapa Kawlpi Mayor pa inn pan Air Bagan office hong hopihsak uh a, ka vanleng uh nitak lam 12:30 P.M. ciang hong tu ding, tua zawh nai khat 1:30 PM in lengkhia kik pan ding ciin hong gen uh hi. Vanleng lap lua ka hizen uh hi. Vanlengsung ka lut taktak uh ciang ka tuanpihte un zong Tedim pan hong delh uh na hi a, amau bel vanleng tun hunding thei uh ahih manin zingann nek khit nai 9am pawlin Tedim pan hong paisuk pan uh hi.

Theihlohna gam ah bel gamtat dan a kikhial thei mah himawk ei, ahi zongin a hun lapa pai hamtang pen kikhiallo hizaw.

Sia Do Kham zi leh tate tawh tuang khawm: Ka gelkholh uh zong hilo, ka kiciam uh zong hilo, Sia Do Kham zi Add leh a tanu Mary, a tapa Joshua tawh ka tuangkhawm kha uh hi. Vanleng ngakna sung ka lut uh ciangin amau zong hong lut uh a, "Eh! Noh lah na himawk vua," ciin ka kikhutlet keei uh hi. Sia Peter Mangmu, Sia Do Kham naupa tawh hi in nuamtak in ka kithuah thei vua, Mandalay ah vanleng khekna ah nai 3 sung mah vanlengtual ah coffee dawn kawm, anne khawm thei ka hih manun ka nuam mahmah hi. USA pek pan GZA Khawmpi delh a hong leng vangvang uh hi a, gim mahmah, tawl mahmah, ihmut zong cim manlo in a kileh pah thethu uh hi. A tate sangkah lai ahih manin a tuate mah delh kik kul in a ciahpah uh hi a, lunglenna leh khuangaihna tampi a om hangin Topa in hong gualzawhpih hi. Tedim ah GZA Khawmpi sungin lasakna, thugenna leh laamna cihte hong nei thei uh a, gam thupi a om cih mah hong picingzaw in inn lama om Zomi te mah kinehno zaw hi. Khatvei bek Tedim ah ankuang kiumkhoppih man leh ka cihcih pen Mandalay vanlengtual ah hong lem bilbel ahih manin 'Topa Gelna Mah Hoihzaw' ciin ka lungdam mahmah hi. Cidam takin ka paikhawm uh a, Zangkong vanlengtual pan amau dawnte tawh a kimuh dong uh ka kithuah thei uh hi.

Ka lamet hetloh Japan ka zin laia Nu Haukhek te inn ah ka kimuhpih Zolai sin Tg. Thang Hau Lian @ Kosei pen Tedim hong zinto in GZA Khawmpi hong siimto a, amah hong tonpih Lianpi tawh zong hun nuamtak ka zang thei uh hi. Zomi te khawmpi hong uap, hong siim kha Japan pan Zokam pau thei, Zolai gelh thei Japan mi khat nei hihang cih mangngilh kei ni. Amah zong a PhD na zo a, zi na nei in, nasep na nei a, tu in zong Zogam ah banglam khantohna semkhawm ding i hiam ciin ngaihsutna hong a nei ahi hi. Ei thupi ikisak mahmah laitak in zong mite in zawng hong sa mahmah, hong pattah nuam lai mahmah hi, cih hong phawksak hi. Tua in Zomi te dinmun pen kikimlo hi, cih hong lak hi. Amah tawh, Sia Do Kham innkuante tawh Kawlpi pan Mandalay, Zangkong ciang ka tonkhawm thei uh a, hun nuam ka zang thei hi.

Zangkong vanlengtual ah Asia Pacific Region ah Tchoukball Federation ah Vice-President a sem Pa Do Khan Khup, Myanmar Football League ah kimawl Chin United ah zong Chief Executive Officer a sem in hong nadawn a, cidam takin ka pai lam zong hong dawn khin, tuan ka ciahlam zong hong dawn leuleu hi. Ka tunna ah hong kha in ka kisap a om hiam ciin hong donga, ka lungdam mahmah hi. Zomi khempeuh in itheih dingin a sawtlo in amau tchoukball team te Singapore ah Asia Pacific Region kidemna ah hong pai ding uh hi. Thungetna ah phawk ni. Gualzawhna bek hilo in Topa makaihna leh lamlahna tawh a kalsuan theih nading un. [Tchoukball banghiam cih na theihnop leh: http://www.youtube.com/watch?v=D0VWFK8PGWQ]

Zangkong ah zan khat giak in cidam in Singapore ka tungkik hi. Ka kuanlam sangin ka ciahlam lungdamna leh thupha tampi, ngaihsutna thak tampi tawh ka ciah hi.

Thukhupna: Zogam khuapi Tedim a mu bek ka hi kei a, a ngaihkuaisa in a ciahsan ka hi hi. Tedim nopna leh a khuasung kidawh dan a nopci ka muhte hampha ka kisa hi. Khaliik laitak, khavak laitakin va zin kha sese ka hih manin zong ka hamphatna hong behlap hi. Zomi vive na om in, Zokam vive kipau in, Zola vive kisa a, Zogam huihkhi hong langin Zogam pan piang anteh mehteh mehgahte ka va ne hi. Zomi van lui, Zomi ngeina vante va mu in Zomi tangthu sungah a mangngeilo ding sanginn, zato inn, tualpi, biakinn, mun leh mual te ka va sikkha hi. Zomi ulian tampi tawh kimu in kithuah in kikhawl in ka va tukhawm kha a, angtang leh hampha ka kisa semsem hi. Zomi te nekzonna pawlkhat va mu in zingvai nitakvai hawmzia te ka va mu a, khantohna in hong pelhlo hi cih ka tel sinsen hi. A tamzaw khanglai leh khangnote khua ah omlo in mundang, gamdangah lengkhia khin ahi maitam aw ka ci hi. Khangno a tamzaw pen numei lam hizaw pian hi. Gen ding tampi omlai...

Gen zawhloh lungdamna leh phawk kikkik ding hunpha leh hunnuam va zang kha ka hih manin ka lungdam ngiat hi.

Gelhgelh ni cileng bei paklo ding ahih manin mailamah thulu tuamtuam tawh zomkik zaw ni. Ka lungdam.

Z = Zomite hanlungciam, khangto diam!

Topa in hihciang hong tonpih hi.

 
Hau Za Cin
Phuitong Liim
 
Jesus was angry enough to purge the temple, hungry enough to eat raw grain, distraught enough to weep in public, fun loving enough to be called a drunkard, winsome enough to attract kids, weary enough to sleep in a storm-bounced boat, poor enough to sleep on dirt and borrow a coin for a sermon illustration, radical enough to get kicked out of town, responsible enough to care for his mother, tempted enough to know the smell of Satan, and fearful enough to sweat blood.
 
He is able to run to the cry of those who are being tempted and tested and tried.
Hebrews 2:18 (AMP)
 
Whatever you are facing, He knows how you feel.

EI " SIA NENNEN " PAWL

Thupatna

A beisa bang hun hiam khat lai-a kipan “sia nennen” cih kammal khat hong kizang pha mahmah-a, i zak cil-in ngaih khol lo hi. Kisimmawhna kammal tawh kibanga, kineubawlna kammal hi pian mai hi. Mi khat in mi dang khat tung ah hih kammal zang leh simmawhna leh neubawlna-in kisang dinga, mi khatpeuh amah leh amah “Kei bel sia nennen pawl” hi lel ing e, ci-in kigen leh a kiniamkhiat lua maw, ahih kei leh a kilehgenna maw, cih ding hi mai hi. Tua hi a, “sia nennen” cih kammal pen a ngaih khol lo, a zaknop khol lo kammal tawh kibang hi. A kizatna mun tawh kisai sam ven cin, simmmawhna leh neubawlna kammal hi zaw pian mai hi.
Ahi zongin, ka gen nop thu pan nuam ka hih manin ‘ahi zongin’ cih kammal tawh hong pan leng, hih kammal pen a ngaih mahmah kammal khat-in zong kizang thei ding hi, ci-in ngaihsun ing. Pasian in Ama’ nasem ding mite samin zanga, a sap mite’ lakah a pil a siam zong ki-om-a, mi khempeuh kipil kim lo, kisiam kim lo hi. A pil ngiat a siam ngiat mi khat leh nih bek mah om a, a tamzaw pen Sia Pau Lian Mang in, “ei a laihawl pawl” ci-in Tedim Sangpi Magazine-a a gelh bangin “a laihawl  pawl” leh “sia nennen” mah hi lel zaw hi hang. Kisimmawhna leh kineusakna hi lo-in leitung pianzia leh Pasian’ nasepna sung ah tua bangin om hi, cih a gen nuam i hihi.
A sawt nai khol lo khat-in, Dr. D.A Carson’ gelh laimai 160 bek a pha Memoirs of An Ordinary Pastor a kici, pastor a sem ama’ pa’ thu laibu-a a gelh khat ka sim kha hi Hoih kisa mahmah a, laibu minthang khat zong suak pah mai hi. Amah pen mi minthang, a diakdiakin Laisiangtho Thuciam Thak sinna lam ah leitung bup Evangelical-te’ laka minthangpen khat hi a, Cambridge University pan in PhD la-in America gam Illinois state sunga Deerfield (Chicago gei mahamh) a Trinity International University (Trinity Evangelical Divinity School) ah Research Professor of New Testament Studies sawt simsim sem ta hi. Leitung mun tuamtuam ah lecture pia-in zin kawikawi-a, September 20 ni-in zong kei sangkahna Concordia Seminary ah “Day of Exegetical Reflection” kici hun ah amah mah thugenpi-in hong pai a, a kuamapeuh in thupi kisa-in kipaakta, kisang thei mahmah hi. Ama’ siam deuhna  (areas of expertise) pen Biblical Theology, the historical Jesus, postmodernism, pluralism, Greek grammar, Johannine theology, Pauline theology, and questions of sufferings and evil hi, kici hi. 1996 kum-a a gelh The Gagging of God: Christianity Confronts Pluralism (Zondervan, 1996) bang 1997 kum ading “Theology and Doctrine” lam ah Evangelical Christian Publishers Association Gold Medallion Award a ngah laibu khat ahi hi. Laisiangtho kigelh cilna kampaute bulphuh a Laisiangtho telkheh-a sin theih nading ngimna tawh a kiphuan GRAMCORD kici computer tawh kizom-a pilna sinna (a research and educational institution designed to develop and promote computer-related tools for research into the Bible, focusing especially on the original languages) a phuankhia founding chairman zong hi laimawk hi.

Dr. D. A. Carson’ Gen A Pa’ Thu
Dr. Carson’ pa Pastor Tom Carson zong Canada gam, French (Piancik pau) kizat na Quebec kuam-a pastor sem, “sia nennen” khat, “ordinary pastor” khat ahi hi. Northern Ireland gam Carrickfergusah 1911 kum August kha 26 ni-in  a  pa John Carson leh a nu Ethel-te’ sung pan-a piang ahi hi. Kum nih a phakin Canada gam ah lal uh a, 1927 kumin Ottawa Collegiate Institute (high school) zo hi. 1933 kumin Toronto Baptist Seminary kici Laisiangtho sang neu khat ah kah-in T.T. Shields khut nuai ah pilna sin hi. A sangkahna ah Elizabeth Margaret Maybury kici England gam London a suak nungak mel hoih piangthak mahmah khat tawh kithei-in kingai uh a, 1938 kum April kha 28 ni-in kiteng uh hi.1941 kum May 28 ni-in Baptist pawlpi sung mah ah tuiphum sia (ordination) kipia hi.
A inn sung uh ah ki-uk kikhalna hoih mahmah a, an nek sim-in an bek kine lo-in thuhoih khat ta peuhmah kikupna-in nei den uh hi. Thungetna tawh kikalsuan innsung hi a, a tanu Joyce amah sangin piano a siam zawk masiah peuhmah Pastor Tom in piano tum-in a innkuan-un kium liiliai-in la sa khawm den uh hi. Hau ngei het lo uh a, ahi zongin Pasian in a kisapnateng uh sik den ahih manin cimawh lua mahmah ngei lo uh hi. Pastor Tom in Laisiangtho mun tampi lotngah thupi ngaihsut mahmah a, Mangkam leh Piancikkam-in mun tampi lotngah ngiat hi. Innkuan sung ah Pasian’ minthan nading ahi lo gamtat kampau khatpeuh deih ngiat lo-in tua bang a zang kha khatpeuh a om leh a khialhna kilak pah, kithuhilh pahlian-in kikhaktan lian hi.
Pastor Tom in a pawlpi hoihtak kem-a, zong kem zo a, mi dang pawlkhatte bangin pawlpi danga mite ama’ pawlpi ah zol-in guk sawm ngei lo hi. “Sheep stealing” kici tua bang gamtat zang nuam ngei lo a, a khantawnin a pawlpi gol lo, mi tam zuaizuai ngei lo hi. Khatvei bang a tapa Dr. Don Carson in, “Mi tampi na pianthaksak theih nadingin bang dinga gam mial nasepna ah kipia lo na hi hiam?” ci-in dong ngei hi. “Pasian in hong koihna mun hih mun hi cih ka theih gige man hi” ci-in dawng hi. 1963 kum October kha sungin kum sawtpi a sepna Drummondville pawlpi pan Pastor Tom Carson khawl hi. A khawl loh nading kigen pihpih taleh, a lungsim a khensatsa ahih manin khawl veve a, tua pawlpi pan a tawp hangin a khantawnin Pasian’ thu mah gen-in hilh den hi. Mangkam leh Piancikkam siam khawm tuaktuak ahih manin kumpi sung ah kamphen nasep kipia a, tua nasep a sep kawmin Pasian’ na zong ahih theih bangin sem hi.

Rev. Tom Carson pen a khantawn Piancikkam a zang mite’ lakah nasem deuh khat hi a, RC pawlpi a thahatna mun-a nasem ahi hi. A nupa-un lungsim kituak taka Pasian’ na a sepsep laitakun 1980 khit lam, a kum uh a tam sim khit lam ciangin a zi in Alzheimer’s disease kici khuak sung natna, thuciapteh theih lohna natna hong ngah citciat hi. A zi khoi kawm, thuhilh  leh pawlpi dang khat ah piano tum thuah kawmin om-a, 1989 kum Decembe ni- 31, ni, kum khen ni-in a zi in sihsan hi. Amah zong a zi’ sih zawh kum 3 ciang, 1992 kum October kha 26 ni-in Topa in a nuntakna la-a, tua hun sung khempeuh zong ahih theih zah-in Pasian’ thuhilhna leh thugenna nei kawikawi hi.

Thu Pawlkhat
Laimai 200 zong a pha zo lo hih laibu sung ah Dr. D. A. Carson in a pa’ diary (nisim thuciamtehna) a gelhte leh amah mah in a neulai thu a phawk laite bulphuh-in a pa Pastor Tom Carson’ thu a nuai-a thupi pawlkhat hong gen hi.
1. Inn tampi sik ngiat-a a innvakna leh laikhak gelh-in Laisiangtho hawmkhia-a Roman Catholic pawlpi sunga om mite Zeisu hong hotkhiatna lungdamna thu a hilhna;
2. Kum tampi sung mi a tam het loh hangin a pawlpi nusia het lo-a a tuute hoihtak cinga a kepna;
3. Tamveipi tak mah zong lungkia dingin kithawi-a, amah leh amah kisittel zel-a, a nasepna ah banghangin khanna om lo hiam, ci-a a kidottel zelna;
4. Pastor Tom Carson’ nasep hun nunung lam ah Pasian in Quebec a pawlpite’ lakah khakhanlawhna tungsaka, a nuntakna a hun nunung lam ciangin pastor khangno tampite pantah-in tha a piak denna;
5. A tate’ mai leh a tate’ zakna peuhmah ah khatvei zong kuamah gensia ngei lo a, a zi adingin pasal hoihpen, a tate’ adingin pa hoihpen ahih nadinga a nuntak zia;
6. Kum 50 val nupa-a a tenpih a zi a dam loh ciangin kum tampi sung lungduai takin itna tawh a kep a khoina cih thute, a etteh huai thu tampi kimu hi.

Kammal Pawlkhat
Dr. D. A. Carson in hih laibu sung thumapi pian-a a gelh leh a thukhuona tungtawnin kammal pawlkhat ka gen nuam hi.
Pastor pawlkhatte, Pasian in vangliatna pia a, pawlpi adingin letsong lamdang mahmahte hi takpi uh hi. A mite uh it uh a, Laisiangtho siamin, amau’ tungtawnin mi tampi piangthaka, a nasepnate un khang tampi huamin, khuahun tawh kizui-in a nuntak theih zah khatun tuate’ uksa-in lah om lo uh a, upna thu ah khauh mahmah-in a nuntakna uh kisek kikhal zo mahmah sawnsawn uh hi. Tua bang mite kuate hiam ci-in a min a puam-in kong lawh loh hangin na theih uh pawlkhat om-in na mitkha vuah hong suak zong pawlkhat om pah kha ding hi: kei mahbangin tuate’ nuntakna tungtawnin hanthotna leh thathak ngahna na nei khin ngel ding uh hi. Tuate lakah pawlkhatte bangin mi kim in a muh theih khol loh veiina zong nei kha ngel ding uh hi. Tua bang lianin eite mi thupi hi se lo-in ze-etna zong i thuak pah loh hangin, a beisa hun-a tua bang mite’ hangin Pasian’ tung ah i lungdama, tu laitaka Pasian’ zat mite’ adingin zong thu i ngetsak hi.
Ahi zongin, ei a tamzawte’ nasepna pen tua banga a kilang vuavua munte hi khol lo hi. Pastor a tamzaw pen a tul sawmsawm cih thadah mi a tul-a simte’ mai nangawn ah thu a gen ngei khol lote i hi zaw hi. Mite’ sim nop ding laibu hoih nono zong gelh thei khol lo, nasem mi tampipite’ “pu” zong hi ngei lo, pawlpi sung mahmah ah zong khantoh zuaizuaina zong i mu kha khol kei zaw hi. Pitek putekte peuh thungetsak kawikawi lel, innvak dengdeng kawikawi lel, Laisiangtho hilhna leh thuhilhnateng peuh tawh i hun bei den zaw lel mai hi. Pawlkhat bang a huh ding mel om lo ahih manin biakinn nasep khawng amah ngiat peuh in a sem zong om mai a, tua banga a khan theih khol lohna zong a nasepna mun hang hiam, ahih kei leh amah mahmah zong a gina lo hi mai hiam, ci-a a khentel zo lo, a ngaihsun kha zel zong ki-om tham hi. A lawhcing keii, mi tampipi a ngah zuahzuah pastor-te khawng gal-et sim guauguau pian-in, “siapite’” thusinsakna mun khawng ah va kihel zel, “siapite’” thugente khawng va ngai zel-in, lungdam sim sa-a thangah pianna khat leh a langkhat ah tua mite’ lawhcinna khawng hazat nop giauguau kawma ei’ kicin lohna khawng kiphawka ei leh ei i kihawmthawh hun zong om tham lua hi.
A taktakin ci leng – i hihna bang taktakin kigen lehang – eite a tamzaw “sia nennen” hi zaw lel hang.
Rev. Tom Carson zong “sia nennen” khat hi a, tua “sia nennen” pa in a nuntak sung tawntung Pasian’ adingin citak taka a nuntakna, na a sepnate etteh huai, thangah huai tham hi, ci-in ka mu hi.
Hih laibu a gelh lai-in Dr. Carson in a pa’ thuciamtehna bu tampi en-a a gelh hi-in, tua banga a kaihkhop sungin ama’ nuai ah administrative assistant a sem Michael Thate in Mangkam-a kigelh khempeuh kaihkhop pih-a, a tawpna ah, “Ni dangin Henry Martin khat (British translator leh India gam lah Persia gam Muslimte’ laka missionary) ka suah nop den hi ve’n, tu’n bel, na pa’ thuciamtehnate ka simsim teh tua ka tupna sanga sangzaw tupna khat Pasian in hong pia ei: Cihtak ngitnget ngiat ding tum ta ing. Ei mihingte leivui hi hanga, ahi zongin hih diary-te sunga kiciamteh mipa leivui veve ahih hangin eng mahmah ing” hong ci hi, ci ngiat hi.
Pastor Tom Carson a sih ciangin a han tung ah Mangkam leh Piancikkam-in, “With Christ/Avec Christ” ci-in gelhsak uh a, tua in na khempeuh a khitna ahi hi. Pastor Tom Carson pen a nuntak sungin a pawlpi vuah panmun sang pawlin zong kikoih ngei lo hi; ahi zongin a nasepna mun Outaouais leh tua kiim khempeuh-a mite in siapa in amaute bangzah-in it takpi, cih teci pang den uh hi. A khan sungin laibu khat beek gelh ngei lo hi, ahi zong tua Laibu (Laisiangtho) it ngiat-in Mangkam leh Piancikkam-in mun tampi lotngah ngiat hi. Hau ngei lo, lian ngei lo hi, ahi zongin Pasian’ hehpihna sungah nisim-in khangto-in picing semsem-a, Pasian’ tung pan zan-a a san hehpihna tuni adingin kicingsa lo-in nisim-in hehpihna thak tawh nungta kalsuan den hi. Gamlapi a mu khol thei lua mipil khat zong hi khol lo hi; ahi zongin vantung a mitsuan gigen den khat ahi hi. Pawlpi sung khawng ah zong vaihawm siam lua-in minthang khol lo hi; ahi zongin i Topa mahmah in, “Vaihawm na siam manun ka nungzuite na hih lam uh mite in hong thei ding hi” a cihna zong na om tuan sam lo hi. A diary-te i sim ciangin amah leh a mah cing zo kisa lo, siam zo kisa lo a a khitui luanna tawh kidim-a, ahi zongin a tu a tate in amah a nuihmai tiuteu den mi khat ahihna bek phawk den zaw uh hi. A kam mahmah tawh a tate thu a hilh thei lua mahmah pawl hi lo a, ahi zongin a nuntakna tawh lak zaw hi, ci-in a tu a tate in mu thei uh hi. Thu thak khatpeuh a phuan sangin kitotna piang kei leh, cih bulphuh den-a, ahi zongin tanglai-a kipan a ki-um suksuk upna laigilte peuhmah bel khah kilkel lo-in, nuntak gamtatna ah ahite a hi, ahi lote ahi lo, a ci den khat ahi hi. A nasepna mun bel tangzaii khol lo a, ahi zongin leitung bup huam-a kigelh laite sim den hi.
A sih ciangin zato inntual ah mi hon tampi om khol lo hi. Newspaperte ah zong ama’ thu kigelh lo hi. TV ah zong suak lo a, Parliament ah zong kam khat beek kikeek kha lo hi. Canada gam in ama’ sih lam phawk kha lo hi. A sih laitakin a lupna gei a inndei sung ah mi khat beek om kha lo hi.Oxygen bung bek om-a, tua nangawn lah amah nak nawn lo ahih manin a kisapna om nawn lo-a a phit sausau pong bek mah hi lel hi.
Ahi zongin gal khat lam ah pengkul kimut hi. Pasian’ kumpi tokhom omna mun ah amah kilutpih a, tua banga a kilutpihna zong amah mi hoih khat ahih man, mi thupi khat ahih man hi lo-in, “sia nennen” khat ahih man nangawn zong hi lo a, a mawhna a kimaisak mi khat ahih man ahi hi. “Pha hi, a hoih a citak nasempa aw, na Topa’ nopna sung ah tum in” ci-a a Topa’ kam pan a zak ding a lunggulh den a Topa’ aw za takpi ta hi.

(September 27, 2010 ni a hong nusia Leilum EBC pawlpi sunga sem  Sia Samuel Cin Khan Pau leh amah bangmah-a Pasian’ na citak taka a sem khempeuh ka pahtawina hi. ZKK)

Dr Zam Khat Kham
http://www.facebook.com/zamkhatkham

KOREA GAM CHRISTIAN-TE' MISSIONS NASEP ZIA

Thupatna

         2010 kum February kha bei kuanin ka sangkahna St. Louis, MO, USA pan innlam pha paka ka ciah sungin Rev. Job Nang Khaw Thawng tawh Kawlpi ah ka kimu uh a, Cope Centennial Jubilee tawh kituakin laibu khat a bawl sawmna ah, “‘Korea Gam Christian-te’ Missions Nasep Zia’ cih thulu tawh khat hong gelh lecin” ci-a a hong nget ciangin ka gen nop den thu khat zong ahih manin lungdamin ka mang pah hi. Ahi zong ka omna ka tun kik teh nasep tam mai ahih manin ka gelh zo pak kei-a a hunlap-a ka khak zawh loh ding dah-in thungetna tawh hanciamin ka hih theih bangin ka gelh hi.
          Nidangin Mangkangte (a diakdiakin Mangkangte i cih deuh British/English-te) leh American-te a kipan Nitumna gamte in leitung mun tuamtuam ah missionary puakin missions sem uh a, ei’ kianga lungdamna thu hong puaka i kampau mahmah zong lai-a kigelh theih nadinga Zolai hong bawlsak Dr. Joseph Herbert Cope mahmah zong khat hi pah hi. Amaute’ nasepna peuhmah hawmthawh nading om lo a, amau’ tungah i lungdam den ding ahi hi.
          Ahi zongin tu hun ciangin nidang lai-a Pasian’ thu hat mamah-a missions nasepna a hanciam mahmah tua gamte leitungvai (secularized) gawp uh a, Pasian’ thu-upna lam ah zong upna penga kipan upna khel tuamtuam tampi in vuknelh gawp ahih manin nidang zah-in missions nasepna ah hat nawn lo mai uh hi. Tua kawmkal ah Mangkang gam ahi lo gamte lak panin Korea gam ah Pasian in na nakpi-in sem-a, thu-ummi khang mahmah bek tham lo-in missions nasepna ah zong kuama’ phak loh ding zah-in hong hat uh hi. Tua hih manin Korea gama Christian-te in missions a sep zia uh theih nophuai ding hi, ci-in ka ngaihsun hi.

Korea Gam Christian-te’ Missions Nasep Nopna
          Pasian’ hehpihna tawh 2004 kum leh 2005 kum Korea gam Seoul khuapi ah sangkah-in ka om hi. Ka om hun sung a tom hangin ka muh khak leh a sin khak thu tampi om-in manpha ka sa hi.
          Korea gam ah ka om sung, 2004 kum May kha 30 ni-in, Iraq gam-a Abu Musab al-Zarqawi  tawh ki-zom/paiikaan migilote in misisions nasem Kim Sung Il man uh hi. Amah pen English, theology, leh Arabic a siam mipil khat hi a, a leitung nasep taktak pen American galkapte’ kisap van tuamtuamte a puak Korean company-te’ kamphen (interpreter) ahi hi. 2003 kuma Saddam Hussein’ ukna a beisak American leh gam tuamtuamte tawh kopkhawma Iraq gam-a om Korean galkap 3,000 te a sap kik meng kei uh leh a mipa uh kithat ding hi, ci-in Zarqawi in Korea gam kumpite thu zasak hi. Kumpite in zong a hih theih tawpin Mr. Kim suahtak nading hanciam napi-in 2004 kum mah June kha 22 ni-in Baghdad khuanawl ah a ngawng kitan liuleu sa-a om Mr. Kim’ luanghawm kimu mawk h. A gen bangmah-un ngongtat takpi mawk uh hi. Tua hun sung buppi TV program khempeuh ah tua thu vive kilakin, a innkuanpihte bang dah lua mahmah-a a kahna khawng uh kilak den-a i khuasik-mul tho keii hi.
Nitumna gamte nangawn in lamdangsa uh hi. Leitung bup TV leh newspaper-te ah hih thu bekbek a kigen ciangin Korea gam Christiante’ missions nasepna leitung bup in thei semsem uh hi. Korea gam pen gam neu khat hi a, mi zong awn 50 val deuh bek pha pan uh hi napi-in missions nasepna ah leitung buppi in a theih zawh ding zah-in om uh hi. Missions nasepna ah Nitumna gamte leh gam dangte’ kikal ah lei (bridge) bangin kikham-a om bangin Korea gam Christiante amau leh amau kimu uh hi. 1973 kumin Billy Graham in, “Korea gam pen Asia gam missions nasepna ah kilotkhiatna mun (launching pad) hi ding hi” ci-in gen-a, tua bang lian hi takpi hi. A nuntakna a bei donga Pasian’ adinga kipiakhia Mr. Kim pen muh theih ding khat hi pah hi.
Mr. Kim mahbangin Korean missionary-te in leitung mun tuamtuam, a haksatna leh a lauhuaina munte tel-in na sem nuam zaw lai uh hi. Korea mite pen kampau tuamtuam sin-a siam dingin a leii uh hoih het lo hi. Mangkam bang a pau uh teh i nuihza dekdek mai hi. Tua pipi mah mun tuamtuam ah kuankhia-in missions sem keiimawk uh hi.
2004 kum August kha sungin ka sang vuah leitung mun tuamtuam pan-a a khuan (furlough) hong ciah missionary nupa kop 40 hong tawlnga uh a, tawlnga i cih hangin nisim-in thu sinna leh kilawmtakna nei den uh hi. Tua nupa kop 40 te tawh sun-an leh nitak-an hong kine khawmsaka, ni simin a mi kikhek denin gen nop peuh gen, dot nop peuh kidong, cih bangin hong ki-omsak hi. Tuate lakah tampite Russia peuh, Romania peuh leh pawlkhat bang UK, USA khawnga missionary a pai peuh na hi ekek mawk uh hi. A pau bang uh siam khol lo pi mah-in kuankhia ngam lel uh a, a veiina uh leh a kipiakkhiatnate uh tungtawnin Pasian in zang mahmah-in lawhcing mahmah lel hi.

Tu Laitak Leitung Khuahun Omzia
          Hih lai ka gelh lian laitak, 2010 kum April kha ni 9 ni, nitak lam nai 1:15 (USA Central Standard Time, 18:15 UTC) lian-in leitung ah mi 6,813,778,597 pha lian hi, ci-in US Cencus Bureau in ciamteh hi (Den deuh mahmah ciangin tu-a sangin tamzaw pah dinga, hih lai na sim laitak bang tampi khang khin ding hi).  Tua mi 6.8 billion lakah 18% sanga tam zaw lote a khangto gamte ah teng uh a, a dang khempeuh mundanga teng uh ahi hi. Nidangin “Third World” khawng, “Developing World” khawng ci-a a kilolo gamte tuhun ciangin a kilawh dan kikhel-in, “Majority World” cih ding kilawm ta hi, ci uh a, zong kici ta mai hi. Wheaton College (Illinois) a missions thu kisinna Intercultural Studies professor (1991 kuma kipan) Dr. Scott Moreau in, “Missions nasepna ah Nitumna gamte a ultun hun uh bei ta hi; tua missionary-te si khin mang uh cihna hi lo a, leitung mundang ate in tua vision hong nei ta-in hong sem uh a hong hanciam mahmah uh hi” (The day of Western missionary dominance is over, not because Western missionaries have died off, but because the rest of the world has caught the vision and is engaged and energized) ci hi.  Korea gam-a missionary a sem a nu leh a pate sung panin Korea ah a suak ngiat, 1998 kum leh  2005 kum kikal-a volume nih a pha  History of Christianity in Asia a gelh Dr. Samuel H. Moffet (Princeton Theological Seminary ah professor sawtpi sem) in, mailam hun missions nasepna ah Asia pen thupi lo thei lo ding hi cih a gen nopna-in, “Asia represents the futue for missions” ci ngiat hi. 1973 kumin Christianity Today in leitung mun tuamtuama missionary-te lakah Nitumna gam pan-a kipuakkhia ahi lo 3,411 om hi, a cihna panin tuhun ciangin 103,000 val om ta hi, ci-in ciamteh hi. South Korea gam pan bekbeka kuankhia zong kum simin 1,100 val den hi, ci hi. 

Korea Gam Christian-te’ Missions Veiina
          Korea gam ah ka om sungin Christian-te’ omzia ka et ciangin a etteh-huai mahmahna uh pawlkhat ka mu hi. A diakdiakin thungetna, sumpi piakna, leh missions veiina/nasepna ah madawk mahmah uh hi, ci-in ka mu hi.
          Korea Christian-te peuhmah thungetna ah i phak zawh nadingin nakpi-a i delh lai mahmah kul ding hi, ci-in ka mu hi. Zingsang tung/phalvak tung thunget (dawn prayer) cih khat pawlpi khempeuh in nei mawk uh a, pastor-te in makaih ngiat uh hi. Khatvei bang Seoul khuapi sung Gangnam/Kangnam a cihna mun-a Sarang Church kici pawlpi ah zingsang thunget ka va kihel ngei hi. Zingsang nai 3 a ka pai uh leh, biakinn dim-in mi na tu zihziah khin mawka, mihing 8,000 val na pha meimai zen hi. La kisa ziahziah, thu kingen zaizai tangial-in zingsang nai 7:00 a.m. pawl-in kiman pan hi. Tua thungetna sunga kihel mi khat bang tua thungetna ah kihel nuam lua ahih manin ihmu lo lianga zan khuavak mawtaw hawl-a hong pai hi, ci uh hi. Ka kitheihpih pastor pawlkhatte in, “Tu zan thu ka ngetnget leh khua na vak mawk!” ci hiauzen uh hi.
          Sumpi piakna ah zong Korea gam thu-ummite citak taktak uh hi. A ngahna uh tawh kizui-in pia tek uh a, Pasian’ tungah thumaan sawm uh hi. Korea gam ka om sunga ka kikhopna pawlpi pen mia  tam khol lopawlpi khat ahi hi. Nipi Ni zingsangin mi 70 kiim khawng pha lel a, pawlpi neu pawl ahi hi (Pawlpi golpen Dr. Paul Yonggi Cho in pastor a sepna Yoido Full Gospel Church hi a, pawlpi mi 700,000 val hi, kici hi. Tua lo pawlpi mi 40,000 val a pha pawlpi nih ah kikhawm ngei ing). Ka pawlpi siapa in, “Ka pawlpi pen gol khol lo hi, ahi zongin cidam-a, pawlpi mite in sumpi maantakin khia uh ahih manin kong huh zo ding hi” hong ci lel hi. Ettehhuai, thupha ngahhuai mahmah hi.
          Missions nasepna. Korea gam-a pawlpi peuhmah missions na a sem lo pawlpi cih bang om lo uh hi. A pawlpi phacia tawh kizui-in a hih zawh zahzah-un missions sem uh hi. Kei’ kikhopna pawlpi bang gol lo ahih manin missionary 4 khahkhia uh a, a sep zawh zah mah-un sem veve uh hi. Pawlpi gol simsimte in bel a zaza-a sim ding mah-in missionary khahkhia ziahziah uh hi. Thanophuai lua mahmah, khatveivei bang, Korea gam-a piang Korea-te hi pah mai lehang, i cih nop hun om tham-a, ahi zongin Korea-te bek in missionary a khah thei, missions nasep a sem thei hi lo-in ei Zomite in zong i hih zawh zahzah-in kisem thei lua mahmah, cih ka phawk kik zel hi.
          Korea gama i sanggam thu-ummite in missions sem lo pawlpi cih bang a om thei dinga a ngaihsun thei mahmah lo uh ahi hi. Missions i sep kei ding leh pawlpi i cih bang ding hi mawk hiam? a ci ngiat uh ahi hi. Tua ahih man mah-in Pasian in thupha pia deuh hi leh kilawm mai hi. “Minghing Tapa in a mangthang mite zong ding leh honkhia dinga hong pai” ahih mahbangin a sihna pan-a a thokik i Topa in a kam nunungpen-a hong vaikhak zong tua mah ahi hi. Ama’ zawhsa nasep, mite a hotkhiatna thu, tua Gospel mah a tangko dingin hong sawl ahih manin tua nasep a semte mi hampha taktak hi a, Pasian’ lungsim a tuah ding mah uh ahi hi.

Korea Gam Christian-te’ Pianzia
          Asia  leh leitung mun tuamtuam-a om gamte tawh kibang lo-in Korea gam ah Christian-te in maipha ngah uh hi. Thu-ummite kineumuh lo-in kimuangmawh se lo hi. A hang tuamtuam a omna lakah tangthu-a thupiang pawlkhat hang hi, ci-in Oxford University a historical theologian Alister E. McGrath in gen hi.
          Korea gam pen Nitumna gamte’ ukna nuai ah om lo-in 1910 kuma kipan 1945 kum dong Japante’ khutnuai-a om uh ahi hi. Japante in nakpi-in simmawh-in bawlsia uh a, a thuakna uh nasia mahmah hi. Tua banga Japan-te’ ukna nuai ah bawlsiatna a thuak laitakun a gam suahtak nadingun nakpi-in hanciam uh a, “Independence Movement” ci-in nakpi-in kitom uh hi. Khatvei bang tua banga a kitomna vuah tampi mah in thahna thuak ngiat uh a, tua banga thahna a thuakte’ lakah Christian-te seh 3 suah seh 1 kihel ngiat uh hi. Tua hun lai-in Korea gam bup mipi za ah khat (1%) bek Christian hi pan hi, ci hi. Tua banga thahna a thuak thu-ummite’ lakah a tamzaw pastor-te hi sawnsawn uh ahih manin, Christian-te peuhmah gam leh minam itte hi, cih min hoih na ngah uh a, tu dongin Christian-te kineumuh, kisimmawh ngam khol lo hi, ci hi.
          Tua bek tham lo-in den-a i gen bangin a gam uh ukcip gawp-a a bawlsia pen Nitumna gamte hi lo-in Japante na hi a, tuate’ khut sung pan a suaktasak pen General MacArthur makaihna nuai-a om American galkapte leh Nitumna gamte hi zaw hi. Tua ahih manin Christian upna peuhmah Nitumna gamte’ biakna, tua mite’ ngeina, leitung mun tuamtuam-a gamkekte’ vanzat hi, ci-in mu lo uh a, a suaktasak mite’ biakna (liberators’ religion) ci-in mu uh ahih manin a thu tel lopi-a pum langpan nopna lungsim nei lo uh hi. A um lote in zong langpan gummawk lo-in simmawh pongmawk lo uh hi.
          Hih a tunga thute ban-ah, Christian upna a kipatcil-a kipanin mipite’ lakah maikai kiguanga mipite mahmah pawlpi nasepna ah a pan den manun pawlpi khang hi, ci uh hi. Tua ban-ah, Korea mite pen lai nei minam khat hi uh a, Kumpi Sejong’ uk sung, 1446 kum pawlin ama’ makaihna tawh mipilte in a bawl uh, a tel nop/a sim nop mahmah Hangul kici lai na nei uh a, mipite tampi in lai na thei uh ahih manin Christian upna leh pawlpi khanna ah huh mahmah hi. Tua hun lai-in Sen-lai (Chinese) kizang mahmah a, mihaute leh miliante bangin Sen-lai bek zang zaw uh hi. Ahi zongin Catholic missions hong tun ciangin Hangul bulphuh zaw-in sang tampi hong uh a, minautaangte in lai hong theihlawh uh hi, kici hi. Tua lai leh pilna sinna sang lam a hanciam Catholic, Presbyterian leh Methodist pawlpite’ hangin Korea gam ah laitheihna (literacy) khang mahmah a, biakna zong khangin pawlpi zong khang pah hi. Korea gam pen 1960 kum te leh 1970 kumte in president a sem Park Chung-hee khut nuai ah khantoh kipan-a, Christian tampite in tua leitung hauhnate mahmah zong Pasian’ piak thupha hi, ci-in um ngiat uh hi. America tawh a kipawlna uh, gam dang mun tuamtuam pana sum lom tampipi hong lutna, Korea mite’ nasep hanciam ngiatna, cihte zong a gam khantohna vuah a thupi mahmah hi a, ahi zongin Korea thu-ummite in Pasian a up manun Pasian in thupha pia hi, ci-in um bek tham lo-in tua bangin gen uh a, tua hangin zong Christian biakna leh pawlpi khang hi, kici hi.

Missions Nasepna ah Haksatna
          Korea mite in missions nasep veii mahmah-in a hat mahmah uh hangin haksatna pawlkhat zong tuak veve tham uh hi. Nitumna gamte bang lo-in Korea pawlpite in amau’ missionary amau mah in khah nuam pah uh hi. Missions organization tungtawn hi lo-in amau’ thu-in missionary khahkhia uh a, mission field a pawlpi phuhte bang uh Korea gam-a pawlpite’ mengsawn bangin ngaihsun thei uh hi. Tua in mimal kidemna, pawlpi kidemna piangsaka sepkhop pankhopna khaktan mahmah hi.
          Tua ban-ah, Korea gam pen minam khat bek a tenna gam, kampau khat bek a kizatna gam (homogeneous)  ahih manin America khawng bang lo-in mi namdangte tawh kisawhkhakna tam lo hi. Missionary-a a kuankhiat uh ciangin a paina gam vua mite’ ngeina thei het lopi-in kuankhia den uh a, kizopna leh kimaingapna, kimuanna leh ki-itna a kip a khan nading haksa tuam mahmah hi.   
          Tua ban-ah, Korea gam-a missionary-te in a zat uh, a lawhcin mahmahna uh ahi, a gam mite mah makaisak pah-a mipite mah bulphuh pah ding hanciam nuam napi uh-in, mun tampite ah a Korea-te mah in thunei nuam, ukna nei nuam-in a nasepna vuah dongkholh mahmah thei uh hi. Sum leh paii khawng len tentan nuam, pawlpi leh nasepna tuamtuam, Laisiangtho sang nasepna leh tagah kepna, cih bang nasepnate ah thunei nuam-in uk nuam den uh ahih manin buaina tampi piangdsak hi.
          Hih bang haksatna a om hangin missions nasep a veii ngiat Korea gama i sanggam thu-ummite pen missions nasepna ah lawhcing lo uh hi, cihna hi peuhmah lo hi. Nitumna gamte in kipawlna tawh semin kipawlna thupisak lua thei, thukhun (regulation) tawh kalsuan lua thei uh hi, ci-in Korean missionary tampite bangin a hun leh a mun tawh kizui-a sep theih ding a hanciam, a lawhcing bang tampi om leuleu uh hi. Den-a ka gen, ka sang vua hong tawlnga missionary nupa kop 40 te tawh ka kithuah lai-un Korea gam bup Laisiangtho teina lam-a panmun nei Global Bible Translators kici-te’ director Sung-chan Kwon tawh ka kimeltheih ngei hi. Amah bang Nitumna gamte’ missions agency khat tawh a sem khawm hi a, tuate tawh nasep pen “zia hau” lua mahmah uh hi, hong ci ngei hi.

Thu khupna
Ka thu hong sau zawzen kik-a, hih zah a “zau” gen ding ka kisa kei liang hi. Bangbang ahi zongin, i lungsim leh i ngeina, i zia i dante i kibatpih mahmah Korea gam-a i sanggam thu-ummite’ missions veiina leh nasep ziate bel etteh tak mahmah hi. Ngahna sangin piakna ah thupha om zaw, ci-a i Topa mahmah in hong hilh ahih manin i zawn ngau bek ultungsak mawk lo-in, i pil loh i siam loh bek gen denkeii lo-in i hih zawh zahzah-a missions i sep ding, i Topa’ hong vaikhak banga Lungdamna thu i puakkhiat kawikawi ding hun mahmah ta hi, tua mah lah i thupha ngah nading lampi hi ding hi, ci-in a kihanthawn hi ni. Topa in thupha hong pia ciat hen.

Dr Zam Khat Kham http://www.facebook.com/zamkhatkham